Eins og einn fagmaður sagði eitt sinn; Það skiptir engu máli með hvaða hamri þú rekur nagla.

Á þeim árum sem ég gaf út ET-Tölvublað, sem var frá ‘93 til ‘97 var hvert tölublað brotið um í PC tölvu, fyrst með PageMaker og síðar með QuarkXpress. Þegar farið var með umbrotið í prentsmiðju var því yfirleitt skotið út á filmur úr Macintosh vél en stundum með PC vél og fyrir kom að ég þurfti að fara með mína vél í prentsmiðjuna.

Macintosh mennirnir gerðu oft grín að þessu og lofuðu mér að þetta yrði bara vandamál og það var rétt hjá þeim. Vandamálin voru nær öll þau að finna rétta rekla fyrir PC vélina til að koma á samskiptum hennar við filmuprentarann. Um leið og maður fann réttann rekil og gat stillt tölvuna þannig að hún nýtti hann rétt, var vandamálið horfið.

Einstöku sinnum kom það fyrir á fyrstu tveim árunum að einhver vandamál kæmu upp varðandi leturgerðir og þá fyrst og fremst með TTF leturgerðirnar en ef maður notaði „Adobe Font Manager“ (sem fékkst fyrir PC) og þá Adobe leturgerðirnar var sá vandi leystur.

Á þessum árum var hægt að fá helstu DTP forritin fyrir bæði Mac og PC og voru þau yfirleitt álíka góð. Mest var notað af Freehand og Illustrator fyrir teikningar, QuarkXpress fyrir umbrot og Photoshop fyrir myndir. Þó er þessi listi alls ekki tæmandi og þetta hefur breyst á síðustu tveim áratugum.

Lesandinn gæti nú freistast til að segja við sjálfan sig að þessi reynsla sé orðin úrelt og það er vel hugsanlegt að svo sé en sé betur rýnt í forritaflóru DeskTop Publishing heimsins sést að þessi reynsla er enn í gildi. PageMaker er horfinn og QuarkXpress er að hverfa, InDesign hefur tekið við af þeim báðum. FreeHand er horfið og Illustrator hefur tekið við af honum og enginn segir frá því (rétt eins og þá) ef hann notar CorelDraw.

Framangreindur listi er meira til gamans en í fullri alvöru og aftur mætti gera langan lista yfir hin og þessi forrit sem menn vilja nota við ýmsar aðstæður og rétt eins og með stýrikerfin geta umræður á kaffistofunni orðið virkilega skemmtilegar (og jafnvel fræðandi) en niðurstaðan er ávallt sú sama.

Þú notar það verkfæri sem virkar og ef það virkar illa þá leysirðu úr því.

Þessi grein er önnur í röðinni af greinum ársins 2020 en ég hef ekki skrifað um tölvur og tölvunotkun í mörg ár. Vefsíðan nalgun.is hefur fengið ákveðna umferð síðustu ár þó langt sé síðan ég hætti að rita um tölvur. Margir vita að ég hef ritað umtalsvert af kennslubókum í notkun ýmissa forrita auk þess að hafa gefið út tímarit um tölvunotkun en ég kenndi á tölvur í átta ár.

Eftir þó nokkra umhugsun síðustu þrjú árin hef ég – hægt og rólega – komist að þeirri niðurstöðu að það sé ástæða til að hefja skrif um þessi mál að nýju en frá öðrum sjónarhóli en áður. Fyrsta greinin ber þess merki: Hvaða forritunarmál á ég að nota? Svarið er heimspekileg hugleiðing en ekki tæknileg fullyrðing.

Það er til nóg af útskýringum – hérlendis sem erlendis – á því hvað sé Occam’s Razor eða hvernig á að stilla WordPress eða hvernig eigi að stilla Oracle eða PostgreSQL, hvort best sé að leysa eitthvað með Lisp eða Python eða hvers vegna menn séu hættir að nota Perl eða hvort Scala sé betra en Java.

Ef þú ert að leysa vandamál í tölvunni og þig vantar lausn hratt, þá ferðu mjög líklega á StackExchange sem hefur á síðustu tíu árum því sem næst sigrað heiminn hvað varðar umræður fagaðila um réttar eða besta lausnir á hinu og þessu. StackExchange er byggt á þeirri hugmynd að notendur sjálfir ritskoða vefinn og velja og hafna hvaða lausnir henti og hvaða spurningar eigi erindi og hverjar ekki.

StackExchange virkar vel og skilar ágætum lausnum en ég hef tekið eftir því á síðustu árum – en það tók mig langan tíma að taka eftir því – hvaða lausnir vantar inn og hvaða hugarfar ræður ríkjum hjá þeim Samhljóm sem þar hefur skapast. Fólk tekur ekki eftir því þegar lýðræðið fær ritskoðunarheimild að viss flatneskja tekur völdin.

Tökum dæmi af þeirri sósíalísku ritskoðun sem tekið hefur völdin á YouTube, Facebook og Twitter – auk annarra samfélagsmiðla. Á þessum vefjum er stíf ritskoðun sem er starfrækt af sömu aðilum og reka vefina en sú ritskoðun tekur einnig mið af ábendingum notenda.

Wikipedia passar inn í þennan hóp þó það sé ekki samfélagsmiðill en sífellt fleiri ræða um það í þekkingarheimum að öflugur hópur ritstjóra og efnismiðlara kemur að þeirri síðu og kemur oft í veg fyrir – með hreinu ofbeldi – að upplýsingar séu fullkomlega hlutlausar og réttar.

Það er vaxandi hópur menningarrýna um allan heim sem eru sífellt á höttunum eftir hlutlægu efni og eru stöðugt að svipast um eftir vefmiðlum sem geta komið í staðinn fyrir alla þá miðla sem hér eru nefndir.

Ekki vegna þess að miðlarnir hafi rangt eða vont efni heldur vegna þess að þeir eru mun huglægari en hlutlægari og þegar fólk tekur eftir því, tekur það einnig eftir að á bak við efnismiðlunina getur verið heimsmynd (eða hugarhögun) sem stýrir vali á efnisframsetningu sem hafi mun meira mótandi og jafnvel skaðlegri áhrif en í fyrstu blasir við.

Þegar ég nefni StackExchange í þessu samhengi er ástæðan sú að ég tók öðru hvoru eftir efni sem birtist í skamman tíma og var svo eytt út, oft efni sem var hugsanlega ekki samkvæmt einhverjum viðmiðum eða staðli en engu að síður hvatti til umhugsunar.

Á ensku er til setningin „out of sight, out of mind“ sem ég hef reglulega notað í eigin þýðingu sem „úr augsýn úr hugsýn.“ Þegar eitthvað vantar inn í myndina sem okkur er sýnd og ef nóg framboð er á einhverju til hugleiðingar þá í fyrsta lagi tökum við ekki eftir hvað vantar í myndina og í öðru lagi vörum okkur ekki ef smámsaman er verið að móta hvað við sjáum og hvernig.

Þegar ég skrifaði kennslubók um notkun á StarOffice á sínum tíma (sem í dag er ýmist þekkt sem OpenOffice eða LibreOffice) tók ég eftir að ritvinnslustaðall eða töflureiknisaðferð þar er örlítið frábrugðin Microsoft Office og CorelOffice, og að þó öll þrjú noti sömu staðlana er högun þeirra og nálgun á staðlana örlítið frábrugðin.

Þetta kann að skipta litlu máli frá degi til dags ef niðurstaðan er sú sama; Vel gerð hugverk, hvort heldur úr texta eða tölum.

Vissulega má rífast á kaffistofunni um hvað manni líki best eða hvað sé þægilegast. Við tökum hins vegar ekki eftir því að hugbúnaður er ekki bara lausn á vandamáli (samanber grein mína um forritunarmál sem er sú síðasta á undan þessari), heldur mótar forrit oft hugarferla á sama tíma og við notum það.

Hvernig ég hugsa um lausn mína á einhverju á meðan ég nota þann hamar eða hugbúnað sem er verkfærið á hverjum tíma getur þegar lengra er litið haft áhrif á gæði og varanleika þeirra lausna sem ég vinn með.

Þegar ég starfaði sem tölvukennari tók ég eftir að venjulegir nemendur – og notendur frá fyrirtækjum – sem voru mættir í kennslustofu höfðu engan áhuga á því hvort þeir notuðu Linux eða Windows. Þeir vildu vita hvernig þeir vistuðu skjöl og finndu þau aftur, skítt með hvort það væri með haganlegri, réttri, eða annarri aðferðinni. Meðan þeir gátu lært aðferðina og nýtt sér hana í vinnu eða námi, var markinu náð.

Ég þekki fólk sem notar Ubuntu vegna þess að einhver tók þá ákvörðun fyrir heimilið eða vinnustaðinn en veit varla af því, og segir „ha“ þegar ég bendi á að það er Linux en ekki Windows. Ég þekki fólk sem veit ekki hvort það notar Windows sjö, átta eða tíu.

Allir sem keyra bíl vita hvernig á að keyra bíl og hvaða stjórntæki hann hefur og í gegnum áratugina hafa mismunandi framleiðendur stjórntækja fyrir bifreiðar sætst á að nota allir sömu aðferðina. Þú þarft ekki að taka sér bílpróf fyrir Toyotu eða BMW og hér kemst ég í mótsögn við sjálfan mig.

Stýrikerfið og sá hugbúnaður sem er í boði fyrir það hefur vissulega mótandi áhrif á hvernig ég hugsa og hver séu gæði vinnu minnar, en munurinn felst ekki endilega í því hvort ég visti endilega á sama hátt eða finni skjöl á sama hátt eða hvort eitt stýrikerfi sé verjanlegra fyrir árásum frekar en annað.

Hvort virkar betur í snjó, sjálfskipting eða beinskipting? Er betra að vera á 31 tommu eða 38 tommu eða einhverju öðru þegar kemur að vetrar- og fjallaferðum? Er betra að nota dísel eða bensín, hybrid eða rafmagn? Ég þekki bifvélavirkja sem keypti rafbíl fyrir konuna og þeim þykir báðum sá bíll virka vel, en það hvarflar ekki að þeim að fara út fyrir bæinn á honum eða með alla fjölskylduna, því hann virkar einungis vel við vissar aðstæður.

Þessar hugleiðingar eiga erindi en hver er spurningin sem hvergi er spurð?

Hvaða staðall er alþjóðlegur í dag um a) hvað stýrikerfi á að gera og b) hvernig það eigi að gera það? Er einhver staðalviðmiðun um hversu erfitt eða auðvelt sé að setja það upp og er einhver staðalviðmiðun til um það hversu auðvelt eða erfitt sé að tryggja öryggi uppsetningarinnar eða fínstilla það að kröfum notenda s.s. með tilliti til diskstærðar og hvort notenda umhverfi þess auðveldi lausnamiðaða vinnu eða sé til trafala?

Hvernig stendur á því að Evrópusambandið hefur sett öllum vefurum kröfur um Cookies en ekki staðal um það hvernig skuli velja stýrikerfi eða skrifstofuhugbúnað eða bókhaldslausnir? Hvar er staðallinn og hvernig stendur á því að þegar maður nefnir þessar spurningar við háskólamenntað fólk sem vinnur hjá stórum fyrirtækjum og opinberum stofnunum, að það setur upp tóman svip og gapir? Hvar er hugsunin og eftir hvaða brautum rennur hún?

Fyrsta forritunarmálið sem ég lærði var Pascal, annað málið var Java og eftir það missti ég töluna. Sem dæmi um hvað ég á við er að árin sem ég kenndi á Flash notaði ég oft ActionScript og oft þegar ég hef unnið með Microsoft Office hef ég þurft að nota VBA og iðulega þurft að nota JavaScript við vefsíðugerð en ekkert þessara þriggja mála hef ég lært.

Megnið af þeim árum sem ég fékk vann fyrir mér við forritun notaði ég PHP en man ekki eftir því að ég hafi nokkru sinni þurft að læra það mál. Þegar þú hefur lært tvö eða þrjú forritunarmál og skilur forritunarhugsun og kannt að lesa forritunar kóta, þá notarðu það tól sem hentar verkefninu eða er notað á þínum vinnustað, eða þér líkar best.

Það er mjög algengt að fólki líkar best þau forritunarmál sem það lærði fyrst og mælir þá gjarnan með þeim en það er þó ekki algilt. Síðar tekur fólk þó stundum ástfóstri við eitthvað annað mál og má t.d. nefna að Python hefur verið eitt af vinsælli forritunarmálum uppúr 2005, sem er ekki endilega vegna þess að sé betra en önnur heldur vegna huglægs smekks margra forritara. Þetta mál er þó mjög sjaldan notað til að kenna byrjendum, hver sem ástæðan er.

Eitt af því sem oft gleymist þegar þessi spurning er rædd, er að spyrja hvers vegna hún er spurð. Er verið að spyrja t.d. hvaða mál sé auðveldast að læra sem byrjandi? Er verið að spyrja hvaða mál gagnist nemandanum best þegar kemur að því að sækja um störf, þ.e. sé nógu útbreitt? Er verið að spyrja hvaða mál veiti besta undirstöðu til að byggja á þegar lengra sækir?

Er verið að spyrja hvað kenni nemandanum vönduðustu hugarvinnuna þegar kemur að lausn vandamála?

Síðasta spurningin sem hér er nefnd er laumuspurning en nemandinn veit ekki áður en hann byrjar forritunarnám – en honum verður kennt það af hæfum kennara – er að hvert einasta tölvuforrit sem hefur verið sett saman eða smíðað, er lausn við vandamáli.

Orðið hugarvinna – en einnig hefði mátt nota hugtakið „öguð högunarvinna“ – er einnig laumuorð því fáum nemendum er sagt að þeir þurfi að læra að hugsa upp á nýtt þegar kemur að vel hagaðri forritun (sem lausn á vandamálum) og að kunna góða högun til að skilgreina a) vandamálið, b) mismunandi hugsanlegar úrlausnir, c) gera ráð fyrir síðari tíma þróun, og d) velja forritunarmál og verkvang, síðast en ekki síst, e) að skrásetja.

Hugarvinna myndi vera Mindprocess á ensku en högun er fínt orð fyrir ferilinn sem liggur að baki Architecture og/eða Design – fyrir þá sem eru vanari ensku.

Vissulega er öllum nemendum kennt að vinna skref a, b og d og yfirleitt bent á c og e. Hér er aftur treyst á að athugull lesandi greini á milli hugtakanna Kennt og Bent og hversu mikið vægi sá mismunur hefur, sérstaklega þegar kemur að því að lesa sig eftir stíg vandaðra vinnubragða og agaðrar hugsunar.

Eitt atriði byrjar hér að gægjast fram en það er atriði sem mjög sjaldan er rætt þegar forritun er annars vegar og það er heimspekin sem lögð er til grundvallar, enda er heimspeki hvorki töm fólki né hefur nútímafólk fengið þjálfun í grunnskóla eða á fyrstu árum framhaldsskóla að temja sér heimspekilega hugsun:

Fólk vill læra hvernig á að gera hlutina s.s. tvö til fjögur forritunarmál og síðan fá tækifæri til að afla sér tekna við fagið. Af nógu er að taka varðandi bloggfærslur, greinaskrif, bækur og námskúrsa í einkaskólum og framhaldsskólum til að fá viðhlýtandi svör við þessu og síðan vinna sem fagmaður, oft árum saman, án þess að nokkru sinni þurfa að svara hinum heimspekilega þætti.

Til að átta sig betur væri e.t.v. betra að spyrja hvernig er best að læra á bíl? Allir vita svarið við því, þú finnur þér ökukennara eða ökuskóla sem hefur opinbera viðurkenningu, ferð eftir því sem hann kennir þér, tekur svo viðeigandi ökupróf til að fá ökuréttindi?

Níu tíundu þeirra sem spyrja hvernig eða hvar er best að læra forritun, og ef ég ætla að læra sjálfur á hvaða forritunarmáli á ég þá að byrja eru yfirleitt að spyrja að þessu; Hvað ökukennari eða ökuskóli er bestur, miðað við það verð sem ég vil borga.

En hvað ef það er ekki besta leiðin til að læra á bifreið?

Ég hóf að keyra dráttarvél frá því ég var tólf ára gamall. Þegar ég tók ökuprófið þurfti ég aðeins tíma til málamynda hjá ökukennara, ég kunni á öll stjórntæki, hafði tilfinningu fyrir farartækinu, kunni umferðarreglurnar en hafði ekki æfingu á hraðamuninum á milli bifreiðar og dráttarvélar eða sjálfsöryggið að fara af túninu og troðningunum heima yfir á sýsluvegina og götur í borg og bæ. Þetta síðastnefnda lærði ég á fjórum tímum hjá ökukennara.

Á þessum árum var ekkert mál að aka stórri fjórhjóladrifinni dráttarvél með sex tonna skítadreifara eða enn stærri heyvagn, að smokra þessum stóru ferlíkum á milli húsa, bakka þeim eftir hliðarspeglum eða meðhöndla við erfiðar aðstæður eftir árstíðum.

Ég hef ekki ennþá getað skilið hvers vegna ríkið krefst fimm til sex mismunandi ökuleyfa fyrir misstór ökutæki (auk tengivagna) þegar eitt ökuleyfi og eitt öflugt grunnnámskeið ætti að duga. En sá grunnur í högun sem ég fékk í sveitinni hjá ömmu er allt annar en sá sem ungmenni fá í dag. Það regluverk sem þingmenn og embættismenn fylgja er oft (og yfirleitt) lagt eftir huglægri (Subjective) högunarhugsun en ekki hlutlægri (Objective) eða vandlega ígrundaðri.

Flest þetta fólk hefur aldrei farið út fyrir borgarmörkin, aldrei þurft að míga í saltan sjó eða grafa sig niður á frosna vatnsleiðslu á jóladag til að geta brynnt fénu. Ennfremur er mjög sjaldgæft að þetta fólk þurfi að bera ábyrgð á gerðum sínum heldur býr við að allir geta réttlætt sjálfa sig og enginn má særa tilfinningar annarra.

Nú sér lesandinn hvað mér gengur til. Það er til urmull af greinum úti um allan heim sem segja þér hvar best sé að taka sex mismunandi ökupróf eða hvaða forritunarmál sé best að taka samkvæmt huglægu mati. Fáir svara spurningunni hvað er vönduð hugarvinna eða högunarhugsun þegar kemur að lausn vandamála sem lýsa sér í góðum forritum.

Árið 2004 hefði ég hiklaust mælt með því að læra Java sem fyrsta forritunarmál en í dag set ég það í þriðja sæti. Árið 2002 hefði ég sett Pascal í fyrsta sæti en árið 2005 var ég búinn að taka það af listanum, í dag árið 2020 set ég C og Pascal saman í fyrsta sætið og veit að ég mun aldrei færa þau þaðan. Dálítið stór fullyrðing.

Þetta er svipað því þegar Linus Torvalds – sem oft er kenndur við Linux – staðhæfði að XML lýsimálið (ekki forritunarmál) væri algjört drasl og ætti helst hvergi að sjást. Ég hef hvergi rekist á rökstuðning hans fyrir yfirlýsingunni en hef séð fjölda samræðuþráða á Netinu þar sem fólk skiptist á skoðunum um þetta.

Ég er sammála honum en með fyrirvara – það er hins vegar utan sviðs hér og nú.

Forritunarmálin C og Pascal komu fram á sama tíma – árin 1969 til 1970. Hið fyrrnefnda var hannað til að leysa ákveðið vandamál sem var viðvarandi í forritun þess tíma en hið síðarnefnda var hannað til þess eingöngu að kenna vandaða hugarvinnu við högun forritunar. Bæði málin voru hönnuð af mönnum sem höfðu tamið sér árum saman vönduð hugarvinnubrögð og komist að sambærilegum niðurstöðum en með ólíkri nálgun á hvernig málskipun (Syntax) ætti að vera uppsett.

Mörg mál eru með C málskipan og er listinn langur, þekktust eru líklega eftirfarandi: Java, PHP, C++,C#, JavaScript og ActionScript. Einnig eru til mál sem líkjast Pascal og er ADA þeirra þekktast.

Þess má geta að ADA er eitt virtasta forritunarmál sem hannað hefur verið þó það sé ekki útbreitt og virki frekar fráhrindandi þegar menn byrja að kynna sér það en það mál var einmitt hannað frá grunni af stórum hópi fólks með það í huga að það myndi stuðla að vandaðri högunarhugsun og öguðum vinnubrögðum og ætti það mál fyllilega erindi í fyrstu tvö sætin á listanum yfir hvaða mál maður ætti að læra snemma.

Augljóst hlýtur að vera að markmið þessarar greinar er ekki að svara spurningunni heldur að vekja aðra spurningu.

Hvaða forritunarmál veitir hugsun minni þá umgjörð sem auðveldar mér að temja mér þannig vinnubrögð og hugsunarferla að þau forrit sem ég smíða verði vandaðri, þurfi minna viðhald, þegar þau þurfa viðbætur að það sé aðgengilegt, að aðrir forritarar eigi auðvelt með að skilja högun þeirra og bæði laga og bæta við, og umfram allt standist tímans tönn.

Það er auðvelt að svara þessu, það er að smíða rétta spurningu; Hvaða forrit hafa verið smíðuð, þannig að þau svari því fyrir hönd þeirra tóla (eða forritunarmála) sem þau eru smíðuð með, að augljóst sé hvaða forritunarmál sé best að læra (hvort sem þau eru í fyrsta sæti eða ekki).

Umfram allt, spurningin sem er nær aldrei spurð neins staðar: Hvaða heimspekilega viðhorf þarf ég að temja mér til forritunar til að starf mitt sem forritari svari þessu sjálfkrafa? Ég fullyrði að síðan 2005 hef ég hvergi séð nein vinnubrögð sem svara þessu en stöku greinar (frá reyndum forriturum, erlendum) sem reyna að svara þessu.