LibreOffice – OpenOffice – Microsoft Office

Ég er vanur að nota Ctrl+Backspace þegar ég hætti við eitt eða fleiri orð í texta, en þannig strokar maður út heilt orð í einu. Hafi maður byrjað setningu á þrem orðum, þarf bara þrisvar að stroka út og byrja aftur.

Í Micrososft Word strokar þessi aðferð ekki út aftasta bilið við fjórða orð eða punkt, en í OpenOffice fer bendillinn alveg upp að fjórða orði. Sé maður vanur að vélrita mjög hratt og noti MS-Word og OO-Writer jöfnum höndum t.d. að maður sé með Linux á borðtölvunni og Windows á fartölvunni þarf ósjálfráð hegðun fingranna að venjast muninum.

Þegar ég nota LibreOffice Writer finn ég minna fyrir þessu. Eins er með sniðmát (Template) fyrir þessar þrjár ritvinnslunnar. Ég er innan við fimm mínútur á ný uppsettu MS Word að stilla grunn sniðmátið fyrir ný ritvinnsluskjöl til að vera með rétta leturgerð, línubil og ofanvið/neðanvið stillingar fyrir efnisgreinar (Paragraph).

Það tók mig tíu til fimmtán mínútur að finna út hvernig best væri að endurstilla þetta fyrir LibreOffice þegar ég ákvað að fjarlægja það af Linux vélinni og setja inn OpenOffice í staðinn tók það mig tíu mínútur til viðbótar að finna út hvernig þetta væri öðruvísi þar.

Þetta með orðabilið getur verið mjög pirrandi og er meira áberandi á Linux en í Windows. Ég man ekki lengur hvernig þetta var í WordPerfect eða AbiWord.

Í fyrirtækjum þar sem ritvinnslur eru mikið notaðar, er sjaldgæft að skrifstofufólk sé meðvitað um notkun sniðmáta við notkun ritvinnslu eða töflureikna og mismunurinn á þeim skrifstofuvöndlum sem hér eru nefndir skiptir þetta engu máli varðandi hver þeirra sé betri eða verri.

Ástæðan fyrir að ég hafði fyrir því að fjarlægja LibreOffice og setja upp OpenOffice í staðinn er byggð á persónulegum skoðunum. Þó má benda á ýmsa punkta. Þegar maður er vanari OO og þarf að vinna með LO finnur maður fljótt að annar vöndullinn er minnisléttari fyrir tölvuna og vinnur hraðar með þung skjöl, svo eitthvað sé nefnt.

Ýmis smáatriði við vinnslu valda því að mér finnst þægilegra að vinna í OO ef ég er að vinna tímunum saman við skrif og þá sérstaklega ef ég vinn með þung skjöl. Eitt lítið atriði mætti koma hér fram, til gamans. OO leifir mér að velja á milli tveggja tegunda af valgluggum til að opna skjöl og vista.

Þetta skiptir venjulegan notanda engu máli en þegar ég skipti yfir í OO getur verið gott að vita fyrir notendaþægindi að að maður getur skipt á milli. Algjörlega er um huglægt mat að ræða um hvort eitt sé betra en annað. Þar sem ég vinn mikið með texta, nota ég OO að staðaldri í Windows tölvunni og LO í Linux vélinni.

Hér má koma fram að þegar allt landið skipti á einu bretti yfir í MS Office 7, vegna þess eins að það var nýútkomið og kerfisstjórar skelltu því inn, unnu þúsundir starfsfólks í stofnunum, stærri fyrirtækjum og skólum um land allt á hálfum afköstum og kvörtuðu sáran.

Þetta fólk átti þó hvergi neinn vettvang til að ræða  óánægju sína, enga ferla til að skilgreina hvort áánægjan væri hlutlæg eða huglæg og þegar þeir ympruðu á þessu var svarið iðulega; Tölvumaðurinn setti þetta upp, hann veit best, auk þess er þetta nýtt.

LO kemur sjálfkrafa með flestum Linux distróum í dag, svo maður er ekkert að spá of mikið í þetta, maður opnar bara ritvinnslu og vinnur.

Myndvinnsla

Eitt sinn var tekin sú ákvörðun í stóru fyrirtæki þar sem ég vann í hálft þriðja ár, að kaupa Photoshop Express fyrir ákveðið verkefni. Þegar ákvörðunin var tekin af yfirmanni hugbúnaðarsviðs, notaði hann umsagnir tveggja sérfræðinga sinna til að taka ákvörðun. Annar sérfræðingurinn vildi að GIMP væri sótt frítt en hinn vildi PE.

Sá sem vildi GIMP benti á að sá hugbúnaður hefur verið til árum saman, að komin er góð reynsla á hann og auðvelt að nálgast upplýsingar ef uppkoma villur (Bugs). Ennfremur að GIMP býður upp á allar aðferðir og staðla sem notaðar eru við stafræna myndvinnslu en að Photoshop Express er takmarkaðri í fídusum og kostar peninga (þó upphæðin sé lág).

Hinn sérfræðingurinn benti á að námskúrfan fyrir fólk sem þyrfti að vinna með myndir væri mjög brött og óþægileg í GIMP. Það tæki marga klukkutíma fyrir fólk sem væri vant verkferla-þægindum Photoshop að komast framhjá vissum þröskuldum í GIMP ferlum.

Hann benti auk þess á að fyrir fólk sem ekki væri sjálfsöruggt í grúski og verkferlamótun tæki langan tíma að komast framhjá þessum þröskuldum. Þá skipt vissu máli að GIMP er leiðinlegt forrit að vinna í og því myndi það hamla sumu starfsfólki að finna hjá sér hvöt til að fikta sig áfram og finna upp á nýjum aðferðum eða útkomum í myndvinnslu og því gæti það komið niður á verkefninu sem forritið ætti að styðja við.

Yfirmaðurinn og aðrir starfsmenn sem voru vitni að samræðunum, tóku talsvert mark á þeim fullyrðingum að annað forritið væri betra því að það væri frítt og hefði alla myndvinnslu fídusa. Hugbúnaðar sérfræðingurinn í þessu tilfelli var þess fullviss að það væri betra, auk þess sem það væri Open Source (sem er tískuyrði en ekki ábending um gæði).

Síðari sérfræðingurinn (sem er yðar einlægur) spurði þá hinn eftirfarandi spurninga:

1. Hversu oft hefurðu unnið 200 myndir í runu til að setja inn í 150 síðna bók, og síðan þurft daginn eftir að taka þær allar út, til að breyta „Levels“ í þeim og „Contrast“ (sitt í hvoru lagi) og setja þær inn aftur?

2. Hversu oft hefurðu þurft að taka 1.500 myndir út úr Vefsetri og meðhöndla þær á innan við átta tímum til að laga og uppfæra vefsvæðið? Hversu oft hefurðu borið saman hvort verkferlar G og P séu hraðvirkari þegar kemur að slíku?

3. Geturðu fullyrt að annað forritið (þó það hafi fleiri fídusa og sé frítt) sé vinnu- og tímasparandi þegar kemur að flóknum verkferlum og þar með talið sé ódýra í Total Cost of Ownership (TCO)?

Þessar þrjár spurningar gerðu sérfræðinginn, sem starfsmenn litu til um ráðgjöf, kjaftstopp. Öllum þessum spurningum gat sá svarað, sem mælti með Photoshop Express, en hann myndi þó í dag mæla með Paint.NET í staðinn enda hefur það allt sem þarf fyrir þær aðstæður sem þarna voru og styður þægilega verkferla.

Þegar ég vinn myndvinnslu í Linux, nota ég GIMP og hef notað árum saman. Það skal viðurkennast að mér finnst þetta forrit hræðilegt þegar kemur að afköstum og vinnuferlum. Mörg fáránleg atriði mætti tiltaka en þau skipta mig þó litlu máli, því ég hef lært að leiða óþægindin hjá mér og venja mig við verkferlana.

Ég veit þó af víðtækri reynslu að það er sjaldgæft að fólk ögri sér á þennan hátt þó ég hafi gaman af því sjálfur.

Hægt er að nota kde forritið Krita í staðinn fyrir GIMP og þá bæði á Windows og Linux en Krita er ekki ennþá orðið nógu traust á Windows til að ég vilji notað það á báðum verkvöngum (Platform) svo ég þvinga sjálfan mig til að nota GIMP og læra að komast framhjá verkferlahnökrum og óþægindum.

Ég reikna þó með því að einn daginn muni Krita eða eitthvað annað opið forrit geta tekið við. Nýlega var ég að vinna með fimmtíu myndir fyrir leiðbeiningar sem ég hafði verið beðinn um. Eitthvað smáatriði í verkferlum pirraði mig mjög, auk þess að leiðbeiningar sem ég Gúglaði mér virkuðu ekki.

Tek ég þá eftir að ég þurfti að uppfæra úr 2.8 í 2.10 til að komast í uppfærða verkferla. Það tók mig hátt í tvo tíma að hreinsa út gömlu útgáfuna. sem var sett upp með apt og setja inn nýjan með flatpak. Í dag myndi það taka mig hálftíma, enda búinn að setja upp flatpak í vélinni.

Ég nefni þetta því þó ég kunni að setja upp tölvukerfi og smíða hugbúnað, þá er ekki sjálfgefið að notandi tölvunnar sem sér um framleiðni fyrirtækisins kunni það og ef hann rekst á illa mótaða verkferla í aðstæðum sem sérfræðingurinn valdi af grunnhyggni eða neyðist til að nota hugbúnað sem var ekki valinn af faglegum verk-sjónarmiðum heldur faglegum upptalningar-sjónarmiðum, getur það stórlega skaðað framleiðni, gæði og starfsánægju fyrirtækisins.

Fólk sem hefur rekið fyrirtæki og haft mannaforráð og þurft að læra af mistökum og eigin reynslu hvernig best er að leiða starfshópa til hámörkunar í framleiðni, gæðum og ábyrgð, veit að sálfræðiþátturinn skiptir mestu máli og það einnig á hugbúnaðarsviðinu.

Í vali á hugbúnaði skiptir starfsfólk engu máli hvað sé best eða nýjast. Ein stofnun með hundrað starfsmönnum kemur hér í hugann. Ákveðið var að athuga hvort grundvöllu væri fyrir því að fasa út MS Word og venja þriðjung starfsfólks á OpenOffice í staðinn. Þetta gekk þokkalega og var reiknað út að þá þyrfti ekki að endurnýja hundrað notendaleyfi á þriggja ára fresti.

Allir þessir starfsmenn notuðu Lotus Notes 6 og 8 við vinnu sína og ekki einn einasti starfsmaður né yfirmaður vissi eða rak sig á að Lotus Symphony (sem var IBM útgáfa af OpenOffice) var innbyggt í Lotus Notes Client allra starfsmanna og var hluti af vinnuumhverfi þeirra.

Rétt eins og með sniðmátin sem áður voru nefnd, þá kynnist maður mismun á hugbúnaði jafnframt sínu eigin takmörkunum en ekki er alltaf sjálfgefið að það leiðist út í gæði og ábyrgð við vinnu.

Oft eyða grúskarar tíma í að finna út hvernig megi stilla tölvur sínar á mismunandi vegu, hvaða forrit þeir verði að setja inn í stað þeirra sem fylgja stýrkierfum eða finna leiðir til að gera endurstillingar á uppsetningum (Options, Preferences). Stundum venur maður sig einnig af sérviskunni.

Lengi vel sótti ég alltaf XFE skráagramsarann (File Browser) til að nota í Gnome Desktop því mér fannst ýmsu ábótavant í Nautilus sem er algengastur. Þegar þetta er ritað hef ég fyrir löngu hætt að nota XFE og vanið mig á Nautilus í staðinn.

Í mörg ár var það mitt fyrsta verk að innsetja Winamp á nýuppsettri tölvu, en hætti þessu fyrir mörgum árum og er VLC eini spilarinn sem hvarflar að mér að nota en það þýðir ekki að ég prófi ekki öðru hvoru aðra spilara.

Hver kannast ekki við Nullsoft uppsetjarann (Setup) sem er frír hugbúnaður sem forritarar geta notað til að auðvelda notendum að uppsetja forrit á Windows tölvum en Nullsoft var einmitt þróað í upphafi af snillingum á borð við Justin Frankel sem þróuðu fyrstu Winamp útgáfurnar. Þeir stofnuðu síðar Cockos (www.cockos.com) og einir manna hafa sýnt að hægt sé að gera eitthvað af viti með „C++“.

Forritun

Textaritlar eru gott dæmi um inntak greinarinnar: Hvað er betri hugbúnaður? EditPlus er minn uppáhalds textaritill (en þó ekki nýjasta útgáfa hans). Þessi afbragðs ritill er byggður á Crimson Editor sem hægt er að niðurhala og breyta (með C++) en nokkrir aðdáendur reyndu að breyta honum í Emerald Editor þegar Crimson þróunin strandaði.

EditPlus er Shareware – sem merkir að þú getur sótt hann og notað hann frítt en ert minntur á að kaupa notendaleyfi ef þú skráir hann ekki. Crimson og Emerald eru hins vegar Opinkóta (Open Source). Oft hefur það hvarflað að mér hvort ég ætti – til gamans – að gera JCrimson í Java.

Kannski geri ég það einn daginn, kannski ekki. Ég var mikill aðdáandi Java forritunar fram að útgáfu 1.3 en finnst í dag ömurlegt að nota þetta forritunarmál sem í dag er einna líkast reglugerðabendu sem er útgefin af nokkrum nefndum og hefur ekki við að bæta inn öllum vitleysum sem þeim dettur í hug og allir aðdáendur Loðvíks fjórtánda hrópa húrra í hvert sinn sem nefndin montar sig.

Sem minnir mig á athugasemd Ken Thompson um “C++” en Java virðist hafa farið svipaða leið niður í svarthol sjálfumgleðinnar. Þegar ég lærði “C++” á sínum tíma tók ég út fyrir hversu mikið hugsunardrasl það er.

Þegar ég var búinn að læra það ákvað ég að gefa bækurnar og að snerta það aldrei aftur, þegar ég svo Gúglaði hvort fleiri hefðu komist að sömu niðurstöðu, fann ég athugasemd Ken’s, en hann var einn af höfundunum að “C.” Hið sama er uppi á teningnum með Java, þess vegna var Scala búið til og áhugaverð vinna er unnin að þróun EA (Elegant Objects).

Hérlendis höfum við þó fallið í svarthol sjálfumgleðinnar að engin rökræn umræða er meðal fagaðila um hvað sé vandaður hugbúnaður eða skilvirk tölvukerfi. Nýjungahóran svífur klæðalítil yfir vötnunum og allir hafa sannfært sig um að Íslendingar standi fremst á hugbúnaðarsviði því þeir fengu “Code Page 861″ fyrir löngu síðan og hafa tölvukeyrt menningu sína svo kyrfilega að hérlendis er hvorki hreyfanleiki í veruleika né hugsun lengur.

Fyrir óupplýsta þá er yfirlýsingagleði sérstakt menningar-fyrirbæri á Íslandi og tímabært að innleiða hana í hugbúnaðargeirann.

Þessa dagana er ég að venja mig á að nota Kate frá kde hópnum og líkar ágætlega. Allir forritarar vita hins vegar að til eru mörg hundruð útgáfur textaritla og eins og allir kerfisstjórar og forritarar vita, þá er ekki hægt að gera neitt af viti í tölvu nema hafa góðan textaritil. Mörgþúsund manns um allan heim geta ekki hugsað sér vinnudaginn án Vi – og ég var einu sinni í þeim hópi.

Eitt sinn var ég að laga nokkra kóta í stóru hugbúnaðarkerfi. Vanur forritari sem kom þar að, rak upp stór augu þegar hann sá að ég var að forrita í textaritli en ekki í Netbeans eða Eclipse. Hann var gjörsamlega miður sín yfir þessum gamaldags vinnubrögðum. Hann átti við mig erindi, því það þurfti að finna (í sameiginlega safninu) einhverja kóta sem hann var að vinna með og gera flókna lagfæringu í hvelli, en ég þekkti þá grein kerfisins vel.

Meðan ég vann að lagfæringunum staldraði hann við og fylgdist með. Í lokin sagði hann „ég tek til baka það sem ég sagði áðan, ég sé núna hvað má gera þetta hratt með gamla laginu.“ Guð einn veit hversu oft ég hef gefið Eclipse, Netbeans eða IntelliJ einhvern séns og endað í góðum textaritli með vel hannaðar runuskrár (Bat files) í textaham (Command prompt).

Svipað og þegar ég þurfti eitt sinn að taka u.þ.b. 1800 myndskeiðaupptökur, finna út mismunandi upplausn í þeim, mismunandi “framerate” og einnig tímastimpilinn í meta-upplýsingum og síðan flokka myndskeiðin niður eftir þessum upplýsingum og að lokum endurkóta (re-encode) eins fljótt og hægt var.

Hér nýttist „ffprobe“ í textaham til að skanna safnið með runuskrá og demba úttakinu í „tab delimited“ skrá sem síðan var opnuð í töflureikni þar sem var fljótlegt að flokka niðurstöðurnar hratt með músinni. Eftirá var smíðuð runuskrá til að keyra á allt safnið meðan yðar einlægur fór út í smók og í lokin var aftur hægt að nota runuskrá til að láta ffmpeg samsetja nokkur hundruð (Concatenate) myndskeiðabúta í fáeina lengri.

Er hægt að eiga tölvu og ekki vera með ffmpeg uppsett? Allir vita að það er best, þegar kemur að vinnslu með myndskeið og hljóð, en þá þarf maður að nota textaham.

Á maður að bera saman IDE (Integrated Development Environment) fyrir forritun? Nær allir Java forritarar nota Eclipse, Netbeans eða IntelliJ. Þau eru allt saman einn stór haugur af drasli. Vissulega getur verið þægilegt að hanna notendaviðmót í sumum þeirra en ef maður hugsar langt fram í tímann frá sjónarhóli agaðrar hönnunar, þá er eins gott að kóta notendaframhliðina í textaritli og oft betra.

Þetta er þó ekki algilt. Margir eru hrifnir af „Bloodshed Dev C++“ en það er þróað í Delphi-Pascal og er til önnur útgáfa af því. Margir fullyrða að Delphi umhverfið var tær snilld þegar kom að Pascal forritun og þegar Borland klúðraði framhaldslífi þess, fæddist Lazarus sem að mínu mati er sama snilldin og Delphi var einu sinni.

Þeir sem hafa unnið að Lazarus og OpenPascal þróuninni hafa á síðustu tíu til fimmtán árum sýnt og sannað að sá andi sem Pascal og C voru upprunlega fædd af, stenst rækilega tímans tönn og þó það sé ekki í tísku um þessar mundir, er margt mjög spennandi að gerast þar.

Ótrúlega margir eru að ná góðum árangri að gefa út Pascal forrit sín fyrir Windows, Linux og MacOS úr sömu kótunum, og þá er átt við gæða forrit en ekki bara einhverja hugmyndadýrkun eða fídusafyllerí.

Svona má endalaust rífast um hluti; Mörg önnur IDE kerfi eru vinsæl s.s. CodeLite, Code::Blocks, Qt Creator, KDevelop, MS Visual Studio, svo fátt eitt sé nefnt af vinsælum nöfnum. Mín persónulega niðurstaða af að hafa prófað helling af þessu, hefur þegar komið fram.

Ef ég get kótað það í textaritli og smíðað Bat skrár til að styðja það, er ég góður, en Pascal geri ég í Lazarus og ef ég kóta C í Windows tölvu nota ég Pelles (og bíð í ofvæni eftir að einhver komi fram með Pelles fyrir Linux), þó ég þoli ekki IDE þá verð ég stundum að viðurkenna snjallar lausnir.

Eins og ég lagði upp með í byrjun þessarar greinar, þá er ekki til „besta forritið“ og hægt er að rífast um það endalaust.

Ég var einu sinni spurður á tölvunámskeiði hvernig ég færi að því að gera tiltekna hluti jafn hratt og á horfðist. Spurningin kom upp hjá starfsmanni fyrirtækis sem sent hafði hóp starfsmanna á námskeið til að fínpússa verkferla frekar en að læra á einstök forrit.

Þegar maður er að sýna nemendum á skjávarpa hvað maður gerir í tölvunni sinni, þarf að gera hluti frekar rólega og oft að útskýra hvert skref en stundum má sleppa því. Yfirleitt þarf að taka pásur ef nemendur eru að fylgja manni eftir, stundum þarf að biðja nemendur að sleppa músinni og horfa frekar á ferlana frá upphafi til enda og reyna að enduraka þá eftirá.

Sýnikennsla getur – eins og hér er lýst – reynt mikið á bæði leiðbeinandann og nemandann. Stundum þarf maður þó að stilla upp aðstæðum áður en sýnikennsla hefst og þá má gera hlutina á eigin hraða. Einn nemandinn í þessu tilviki var mjög reyndur og flínkur tölvunotandi og var jafnan búinn að öllum verkefnum langt á undan öðrum.

Hún tók hins vegar eftir því að þegar ég var að gera hluti á mínum eigin hraða til að stilla upp aðstæðum til sýnikennslu gerðust hlutirnir oft afar hratt.

Maður þurfti e.t.v. að stilla upp textaskjali, finna eitthvað á netinu, setja upp töflu í töflureikni eða undirbúa mynd fyrir sýnikennslu og hún hafði orð á að margt sem ég væri að gera við þessar aðstæður væru að gerast verulega hratt.

Ég sagði við hana að ég næði mun meiri hraða en aðrir því að ég hefði tileinkað mér notkun á flýtilyklum og lyklaborðs skipunum, jafnvel við notkun myndvinnslu, frekar en að reiða mig á músina. Hún trúði því ekki að það væri hægt og hélt því fram að músin væri ávallt fljótari.

Ég bauð henni að stilla upp tvennum verkaðstæðum og við gætum borið það saman. Niðurstaðan var á einn veg, lyklaskipanir gáfu meiri hraða ein músunin. Hér má koma fram að þetta er einmitt ástæðan fyrir hversu hrifinn ég var af XFE gramsaranum.

Það er ekki oft sem þú sérð notkun á Shift+Insert og Ctrl+Insert eða Shift+Delete, en til er fólk sem kann þessa lykla og veit að þeir eru fljótlegri Ctrl+C eða Ctrl+V eða Ctrl+X og langtum hraðvirkari en Edit-Copy eða Edit-Paste eða Edit-Cut.

Ég hef komið að viðhaldi margra Íslenskra forritakerfa sem eru svo illa forrituð að það eru heilu ársverkin í að viðhalda þeim og klastra inn viðbætum. Yfirleitt er of dýrt að hjóla til baka og endurhanna þau, því notkun þeirra er orðin svo yfirgripsmikil bæði innan ríkiskerfa og einnig úti á markaði.

Ég hef einnig komið að kerfum sem eru því sem nær villulaus og hef tekið þátt í hönnun slíkra lausna. Sum þeirra eru þannig hönnuð og uppsett að ef upp hefur komið villa (Bug) er lagfæring skjótvinn og ef ákveðið var að gera stækkun eða viðbót, var það sömuleiðis aðgengilegt.

Þetta snýst allt saman um högun og verkferla og það byggst allt á grúski og íhugun og endurmati áður en fyrstu kótarnir eru settir saman.

Ég hef sömuleiðis séð tvennt of oft, annars vegar verkbeiðni þar sem munnleg lýsing og stuttar glósur eru taldar nóg til að útskýra hvað eigi að smíða, og yfirborðskennd loforð um að “hitt og þetta sé ekkert mál.” Svo líður og bíður tíminn, reikningurinn stækkar, því beiðnin var klúður og sá sem við henni tók algjör fúskari í hugsun (þó hann væri með prófgráður).

Síðan fer forritið í loftið en vindur síðan uppá sig eins og langavitleysa samanvöðluð í óleysanlegum Gordíonshnút: En lúkkar flott!

Hversu margar útgáfur eru komnar af Windows eða Linux eða algengum forritum í þessum umhverfum? Hversu margar útgáfur hafa komið fram af C eða Pascal. Hvað hefur forritunar umhverfið sem þú notar, komið fram í mörgum nýjum útgáfum? Hver einasta útgáfa sem út kemur, er viðurkenning á að sú á undan var drasl.

Eins og einn fagmaður sagði eitt sinn; Það skiptir engu máli með hvaða hamri þú rekur nagla.

Á þeim árum sem ég gaf út ET-Tölvublað, sem var frá ‘93 til ‘97 var hvert tölublað brotið um í PC tölvu, fyrst með PageMaker og síðar með QuarkXpress. Þegar farið var með umbrotið í prentsmiðju var því yfirleitt skotið út á filmur úr Macintosh vél en stundum með PC vél og fyrir kom að ég þurfti að fara með mína vél í prentsmiðjuna.

Macintosh mennirnir gerðu oft grín að þessu og lofuðu mér að þetta yrði bara vandamál og það var rétt hjá þeim. Vandamálin voru nær öll þau að finna rétta rekla fyrir PC vélina til að koma á samskiptum hennar við filmuprentarann. Um leið og maður fann réttann rekil og gat stillt tölvuna þannig að hún nýtti hann rétt, var vandamálið horfið.

Einstöku sinnum kom það fyrir á fyrstu tveim árunum að einhver vandamál kæmu upp varðandi leturgerðir og þá fyrst og fremst með TTF leturgerðirnar en ef maður notaði „Adobe Font Manager“ (sem fékkst fyrir PC) og þá Adobe leturgerðirnar var sá vandi leystur.

Á þessum árum var hægt að fá helstu DTP forritin fyrir bæði Mac og PC og voru þau yfirleitt álíka góð. Mest var notað af Freehand og Illustrator fyrir teikningar, QuarkXpress fyrir umbrot og Photoshop fyrir myndir. Þó er þessi listi alls ekki tæmandi og þetta hefur breyst á síðustu tveim áratugum.

Lesandinn gæti nú freistast til að segja við sjálfan sig að þessi reynsla sé orðin úrelt og það er vel hugsanlegt að svo sé en sé betur rýnt í forritaflóru DeskTop Publishing heimsins sést að þessi reynsla er enn í gildi. PageMaker er horfinn og QuarkXpress er að hverfa, InDesign hefur tekið við af þeim báðum. FreeHand er horfið og Illustrator hefur tekið við af honum og enginn segir frá því (rétt eins og þá) ef hann notar CorelDraw.

Framangreindur listi er meira til gamans en í fullri alvöru og aftur mætti gera langan lista yfir hin og þessi forrit sem menn vilja nota við ýmsar aðstæður og rétt eins og með stýrikerfin geta umræður á kaffistofunni orðið virkilega skemmtilegar (og jafnvel fræðandi) en niðurstaðan er ávallt sú sama.

Þú notar það verkfæri sem virkar og ef það virkar illa þá leysirðu úr því.

Þessi grein er önnur í röðinni af greinum ársins 2020 en ég hef ekki skrifað um tölvur og tölvunotkun í mörg ár. Vefsíðan nalgun.is hefur fengið ákveðna umferð síðustu ár þó langt sé síðan ég hætti að rita um tölvur. Margir vita að ég hef ritað umtalsvert af kennslubókum í notkun ýmissa forrita auk þess að hafa gefið út tímarit um tölvunotkun en ég kenndi á tölvur í átta ár.

Eftir þó nokkra umhugsun síðustu þrjú árin hef ég – hægt og rólega – komist að þeirri niðurstöðu að það sé ástæða til að hefja skrif um þessi mál að nýju en frá öðrum sjónarhóli en áður. Fyrsta greinin ber þess merki: Hvaða forritunarmál á ég að nota? Svarið er heimspekileg hugleiðing en ekki tæknileg fullyrðing.

Það er til nóg af útskýringum – hérlendis sem erlendis – á því hvað sé Occam’s Razor eða hvernig á að stilla WordPress eða hvernig eigi að stilla Oracle eða PostgreSQL, hvort best sé að leysa eitthvað með Lisp eða Python eða hvers vegna menn séu hættir að nota Perl eða hvort Scala sé betra en Java.

Ef þú ert að leysa vandamál í tölvunni og þig vantar lausn hratt, þá ferðu mjög líklega á StackExchange sem hefur á síðustu tíu árum því sem næst sigrað heiminn hvað varðar umræður fagaðila um réttar eða besta lausnir á hinu og þessu. StackExchange er byggt á þeirri hugmynd að notendur sjálfir ritskoða vefinn og velja og hafna hvaða lausnir henti og hvaða spurningar eigi erindi og hverjar ekki.

StackExchange virkar vel og skilar ágætum lausnum en ég hef tekið eftir því á síðustu árum – en það tók mig langan tíma að taka eftir því – hvaða lausnir vantar inn og hvaða hugarfar ræður ríkjum hjá þeim Samhljóm sem þar hefur skapast. Fólk tekur ekki eftir því þegar lýðræðið fær ritskoðunarheimild að viss flatneskja tekur völdin.

Tökum dæmi af þeirri sósíalísku ritskoðun sem tekið hefur völdin á YouTube, Facebook og Twitter – auk annarra samfélagsmiðla. Á þessum vefjum er stíf ritskoðun sem er starfrækt af sömu aðilum og reka vefina en sú ritskoðun tekur einnig mið af ábendingum notenda.

Wikipedia passar inn í þennan hóp þó það sé ekki samfélagsmiðill en sífellt fleiri ræða um það í þekkingarheimum að öflugur hópur ritstjóra og efnismiðlara kemur að þeirri síðu og kemur oft í veg fyrir – með hreinu ofbeldi – að upplýsingar séu fullkomlega hlutlausar og réttar.

Það er vaxandi hópur menningarrýna um allan heim sem eru sífellt á höttunum eftir hlutlægu efni og eru stöðugt að svipast um eftir vefmiðlum sem geta komið í staðinn fyrir alla þá miðla sem hér eru nefndir.

Ekki vegna þess að miðlarnir hafi rangt eða vont efni heldur vegna þess að þeir eru mun huglægari en hlutlægari og þegar fólk tekur eftir því, tekur það einnig eftir að á bak við efnismiðlunina getur verið heimsmynd (eða hugarhögun) sem stýrir vali á efnisframsetningu sem hafi mun meira mótandi og jafnvel skaðlegri áhrif en í fyrstu blasir við.

Þegar ég nefni StackExchange í þessu samhengi er ástæðan sú að ég tók öðru hvoru eftir efni sem birtist í skamman tíma og var svo eytt út, oft efni sem var hugsanlega ekki samkvæmt einhverjum viðmiðum eða staðli en engu að síður hvatti til umhugsunar.

Á ensku er til setningin „out of sight, out of mind“ sem ég hef reglulega notað í eigin þýðingu sem „úr augsýn úr hugsýn.“ Þegar eitthvað vantar inn í myndina sem okkur er sýnd og ef nóg framboð er á einhverju til hugleiðingar þá í fyrsta lagi tökum við ekki eftir hvað vantar í myndina og í öðru lagi vörum okkur ekki ef smámsaman er verið að móta hvað við sjáum og hvernig.

Þegar ég skrifaði kennslubók um notkun á StarOffice á sínum tíma (sem í dag er ýmist þekkt sem OpenOffice eða LibreOffice) tók ég eftir að ritvinnslustaðall eða töflureiknisaðferð þar er örlítið frábrugðin Microsoft Office og CorelOffice, og að þó öll þrjú noti sömu staðlana er högun þeirra og nálgun á staðlana örlítið frábrugðin.

Þetta kann að skipta litlu máli frá degi til dags ef niðurstaðan er sú sama; Vel gerð hugverk, hvort heldur úr texta eða tölum.

Vissulega má rífast á kaffistofunni um hvað manni líki best eða hvað sé þægilegast. Við tökum hins vegar ekki eftir því að hugbúnaður er ekki bara lausn á vandamáli (samanber grein mína um forritunarmál sem er sú síðasta á undan þessari), heldur mótar forrit oft hugarferla á sama tíma og við notum það.

Hvernig ég hugsa um lausn mína á einhverju á meðan ég nota þann hamar eða hugbúnað sem er verkfærið á hverjum tíma getur þegar lengra er litið haft áhrif á gæði og varanleika þeirra lausna sem ég vinn með.

Þegar ég starfaði sem tölvukennari tók ég eftir að venjulegir nemendur – og notendur frá fyrirtækjum – sem voru mættir í kennslustofu höfðu engan áhuga á því hvort þeir notuðu Linux eða Windows. Þeir vildu vita hvernig þeir vistuðu skjöl og finndu þau aftur, skítt með hvort það væri með haganlegri, réttri, eða annarri aðferðinni. Meðan þeir gátu lært aðferðina og nýtt sér hana í vinnu eða námi, var markinu náð.

Ég þekki fólk sem notar Ubuntu vegna þess að einhver tók þá ákvörðun fyrir heimilið eða vinnustaðinn en veit varla af því, og segir „ha“ þegar ég bendi á að það er Linux en ekki Windows. Ég þekki fólk sem veit ekki hvort það notar Windows sjö, átta eða tíu.

Allir sem keyra bíl vita hvernig á að keyra bíl og hvaða stjórntæki hann hefur og í gegnum áratugina hafa mismunandi framleiðendur stjórntækja fyrir bifreiðar sætst á að nota allir sömu aðferðina. Þú þarft ekki að taka sér bílpróf fyrir Toyotu eða BMW og hér kemst ég í mótsögn við sjálfan mig.

Stýrikerfið og sá hugbúnaður sem er í boði fyrir það hefur vissulega mótandi áhrif á hvernig ég hugsa og hver séu gæði vinnu minnar, en munurinn felst ekki endilega í því hvort ég visti endilega á sama hátt eða finni skjöl á sama hátt eða hvort eitt stýrikerfi sé verjanlegra fyrir árásum frekar en annað.

Hvort virkar betur í snjó, sjálfskipting eða beinskipting? Er betra að vera á 31 tommu eða 38 tommu eða einhverju öðru þegar kemur að vetrar- og fjallaferðum? Er betra að nota dísel eða bensín, hybrid eða rafmagn? Ég þekki bifvélavirkja sem keypti rafbíl fyrir konuna og þeim þykir báðum sá bíll virka vel, en það hvarflar ekki að þeim að fara út fyrir bæinn á honum eða með alla fjölskylduna, því hann virkar einungis vel við vissar aðstæður.

Þessar hugleiðingar eiga erindi en hver er spurningin sem hvergi er spurð?

Hvaða staðall er alþjóðlegur í dag um a) hvað stýrikerfi á að gera og b) hvernig það eigi að gera það? Er einhver staðalviðmiðun um hversu erfitt eða auðvelt sé að setja það upp og er einhver staðalviðmiðun til um það hversu auðvelt eða erfitt sé að tryggja öryggi uppsetningarinnar eða fínstilla það að kröfum notenda s.s. með tilliti til diskstærðar og hvort notenda umhverfi þess auðveldi lausnamiðaða vinnu eða sé til trafala?

Hvernig stendur á því að Evrópusambandið hefur sett öllum vefurum kröfur um Cookies en ekki staðal um það hvernig skuli velja stýrikerfi eða skrifstofuhugbúnað eða bókhaldslausnir? Hvar er staðallinn og hvernig stendur á því að þegar maður nefnir þessar spurningar við háskólamenntað fólk sem vinnur hjá stórum fyrirtækjum og opinberum stofnunum, að það setur upp tóman svip og gapir? Hvar er hugsunin og eftir hvaða brautum rennur hún?

Fyrsta forritunarmálið sem ég lærði var Pascal, annað málið var Java og eftir það missti ég töluna. Sem dæmi um hvað ég á við er að árin sem ég kenndi á Flash notaði ég oft ActionScript og oft þegar ég hef unnið með Microsoft Office hef ég þurft að nota VBA og iðulega þurft að nota JavaScript við vefsíðugerð en ekkert þessara þriggja mála hef ég lært.

Megnið af þeim árum sem ég fékk vann fyrir mér við forritun notaði ég PHP en man ekki eftir því að ég hafi nokkru sinni þurft að læra það mál. Þegar þú hefur lært tvö eða þrjú forritunarmál og skilur forritunarhugsun og kannt að lesa forritunar kóta, þá notarðu það tól sem hentar verkefninu eða er notað á þínum vinnustað, eða þér líkar best.

Það er mjög algengt að fólki líkar best þau forritunarmál sem það lærði fyrst og mælir þá gjarnan með þeim en það er þó ekki algilt. Síðar tekur fólk þó stundum ástfóstri við eitthvað annað mál og má t.d. nefna að Python hefur verið eitt af vinsælli forritunarmálum uppúr 2005, sem er ekki endilega vegna þess að sé betra en önnur heldur vegna huglægs smekks margra forritara. Þetta mál er þó mjög sjaldan notað til að kenna byrjendum, hver sem ástæðan er.

Eitt af því sem oft gleymist þegar þessi spurning er rædd, er að spyrja hvers vegna hún er spurð. Er verið að spyrja t.d. hvaða mál sé auðveldast að læra sem byrjandi? Er verið að spyrja hvaða mál gagnist nemandanum best þegar kemur að því að sækja um störf, þ.e. sé nógu útbreitt? Er verið að spyrja hvaða mál veiti besta undirstöðu til að byggja á þegar lengra sækir?

Er verið að spyrja hvað kenni nemandanum vönduðustu hugarvinnuna þegar kemur að lausn vandamála?

Síðasta spurningin sem hér er nefnd er laumuspurning en nemandinn veit ekki áður en hann byrjar forritunarnám – en honum verður kennt það af hæfum kennara – er að hvert einasta tölvuforrit sem hefur verið sett saman eða smíðað, er lausn við vandamáli.

Orðið hugarvinna – en einnig hefði mátt nota hugtakið „öguð högunarvinna“ – er einnig laumuorð því fáum nemendum er sagt að þeir þurfi að læra að hugsa upp á nýtt þegar kemur að vel hagaðri forritun (sem lausn á vandamálum) og að kunna góða högun til að skilgreina a) vandamálið, b) mismunandi hugsanlegar úrlausnir, c) gera ráð fyrir síðari tíma þróun, og d) velja forritunarmál og verkvang, síðast en ekki síst, e) að skrásetja.

Hugarvinna myndi vera Mindprocess á ensku en högun er fínt orð fyrir ferilinn sem liggur að baki Architecture og/eða Design – fyrir þá sem eru vanari ensku.

Vissulega er öllum nemendum kennt að vinna skref a, b og d og yfirleitt bent á c og e. Hér er aftur treyst á að athugull lesandi greini á milli hugtakanna Kennt og Bent og hversu mikið vægi sá mismunur hefur, sérstaklega þegar kemur að því að lesa sig eftir stíg vandaðra vinnubragða og agaðrar hugsunar.

Eitt atriði byrjar hér að gægjast fram en það er atriði sem mjög sjaldan er rætt þegar forritun er annars vegar og það er heimspekin sem lögð er til grundvallar, enda er heimspeki hvorki töm fólki né hefur nútímafólk fengið þjálfun í grunnskóla eða á fyrstu árum framhaldsskóla að temja sér heimspekilega hugsun:

Fólk vill læra hvernig á að gera hlutina s.s. tvö til fjögur forritunarmál og síðan fá tækifæri til að afla sér tekna við fagið. Af nógu er að taka varðandi bloggfærslur, greinaskrif, bækur og námskúrsa í einkaskólum og framhaldsskólum til að fá viðhlýtandi svör við þessu og síðan vinna sem fagmaður, oft árum saman, án þess að nokkru sinni þurfa að svara hinum heimspekilega þætti.

Til að átta sig betur væri e.t.v. betra að spyrja hvernig er best að læra á bíl? Allir vita svarið við því, þú finnur þér ökukennara eða ökuskóla sem hefur opinbera viðurkenningu, ferð eftir því sem hann kennir þér, tekur svo viðeigandi ökupróf til að fá ökuréttindi?

Níu tíundu þeirra sem spyrja hvernig eða hvar er best að læra forritun, og ef ég ætla að læra sjálfur á hvaða forritunarmáli á ég þá að byrja eru yfirleitt að spyrja að þessu; Hvað ökukennari eða ökuskóli er bestur, miðað við það verð sem ég vil borga.

En hvað ef það er ekki besta leiðin til að læra á bifreið?

Ég hóf að keyra dráttarvél frá því ég var tólf ára gamall. Þegar ég tók ökuprófið þurfti ég aðeins tíma til málamynda hjá ökukennara, ég kunni á öll stjórntæki, hafði tilfinningu fyrir farartækinu, kunni umferðarreglurnar en hafði ekki æfingu á hraðamuninum á milli bifreiðar og dráttarvélar eða sjálfsöryggið að fara af túninu og troðningunum heima yfir á sýsluvegina og götur í borg og bæ. Þetta síðastnefnda lærði ég á fjórum tímum hjá ökukennara.

Á þessum árum var ekkert mál að aka stórri fjórhjóladrifinni dráttarvél með sex tonna skítadreifara eða enn stærri heyvagn, að smokra þessum stóru ferlíkum á milli húsa, bakka þeim eftir hliðarspeglum eða meðhöndla við erfiðar aðstæður eftir árstíðum.

Ég hef ekki ennþá getað skilið hvers vegna ríkið krefst fimm til sex mismunandi ökuleyfa fyrir misstór ökutæki (auk tengivagna) þegar eitt ökuleyfi og eitt öflugt grunnnámskeið ætti að duga. En sá grunnur í högun sem ég fékk í sveitinni hjá ömmu er allt annar en sá sem ungmenni fá í dag. Það regluverk sem þingmenn og embættismenn fylgja er oft (og yfirleitt) lagt eftir huglægri (Subjective) högunarhugsun en ekki hlutlægri (Objective) eða vandlega ígrundaðri.

Flest þetta fólk hefur aldrei farið út fyrir borgarmörkin, aldrei þurft að míga í saltan sjó eða grafa sig niður á frosna vatnsleiðslu á jóladag til að geta brynnt fénu. Ennfremur er mjög sjaldgæft að þetta fólk þurfi að bera ábyrgð á gerðum sínum heldur býr við að allir geta réttlætt sjálfa sig og enginn má særa tilfinningar annarra.

Nú sér lesandinn hvað mér gengur til. Það er til urmull af greinum úti um allan heim sem segja þér hvar best sé að taka sex mismunandi ökupróf eða hvaða forritunarmál sé best að taka samkvæmt huglægu mati. Fáir svara spurningunni hvað er vönduð hugarvinna eða högunarhugsun þegar kemur að lausn vandamála sem lýsa sér í góðum forritum.

Árið 2004 hefði ég hiklaust mælt með því að læra Java sem fyrsta forritunarmál en í dag set ég það í þriðja sæti. Árið 2002 hefði ég sett Pascal í fyrsta sæti en árið 2005 var ég búinn að taka það af listanum, í dag árið 2020 set ég C og Pascal saman í fyrsta sætið og veit að ég mun aldrei færa þau þaðan. Dálítið stór fullyrðing.

Þetta er svipað því þegar Linus Torvalds – sem oft er kenndur við Linux – staðhæfði að XML lýsimálið (ekki forritunarmál) væri algjört drasl og ætti helst hvergi að sjást. Ég hef hvergi rekist á rökstuðning hans fyrir yfirlýsingunni en hef séð fjölda samræðuþráða á Netinu þar sem fólk skiptist á skoðunum um þetta.

Ég er sammála honum en með fyrirvara – það er hins vegar utan sviðs hér og nú.

Forritunarmálin C og Pascal komu fram á sama tíma – árin 1969 til 1970. Hið fyrrnefnda var hannað til að leysa ákveðið vandamál sem var viðvarandi í forritun þess tíma en hið síðarnefnda var hannað til þess eingöngu að kenna vandaða hugarvinnu við högun forritunar. Bæði málin voru hönnuð af mönnum sem höfðu tamið sér árum saman vönduð hugarvinnubrögð og komist að sambærilegum niðurstöðum en með ólíkri nálgun á hvernig málskipun (Syntax) ætti að vera uppsett.

Mörg mál eru með C málskipan og er listinn langur, þekktust eru líklega eftirfarandi: Java, PHP, C++,C#, JavaScript og ActionScript. Einnig eru til mál sem líkjast Pascal og er ADA þeirra þekktast.

Þess má geta að ADA er eitt virtasta forritunarmál sem hannað hefur verið þó það sé ekki útbreitt og virki frekar fráhrindandi þegar menn byrja að kynna sér það en það mál var einmitt hannað frá grunni af stórum hópi fólks með það í huga að það myndi stuðla að vandaðri högunarhugsun og öguðum vinnubrögðum og ætti það mál fyllilega erindi í fyrstu tvö sætin á listanum yfir hvaða mál maður ætti að læra snemma.

Augljóst hlýtur að vera að markmið þessarar greinar er ekki að svara spurningunni heldur að vekja aðra spurningu.

Hvaða forritunarmál veitir hugsun minni þá umgjörð sem auðveldar mér að temja mér þannig vinnubrögð og hugsunarferla að þau forrit sem ég smíða verði vandaðri, þurfi minna viðhald, þegar þau þurfa viðbætur að það sé aðgengilegt, að aðrir forritarar eigi auðvelt með að skilja högun þeirra og bæði laga og bæta við, og umfram allt standist tímans tönn.

Það er auðvelt að svara þessu, það er að smíða rétta spurningu; Hvaða forrit hafa verið smíðuð, þannig að þau svari því fyrir hönd þeirra tóla (eða forritunarmála) sem þau eru smíðuð með, að augljóst sé hvaða forritunarmál sé best að læra (hvort sem þau eru í fyrsta sæti eða ekki).

Umfram allt, spurningin sem er nær aldrei spurð neins staðar: Hvaða heimspekilega viðhorf þarf ég að temja mér til forritunar til að starf mitt sem forritari svari þessu sjálfkrafa? Ég fullyrði að síðan 2005 hef ég hvergi séð nein vinnubrögð sem svara þessu en stöku greinar (frá reyndum forriturum, erlendum) sem reyna að svara þessu.