Hversu oft hafði maður hitt Linux notendur sem gátu haldið yfir manni langar og leiðinlegar ræður um ágæti Linux og manni fannst að maður yrði að prófa. Þar sem MySQL átti uppruna sinn á þeim verkvangi og fyrst ég var að vinna bók um kerfið, lá í augum uppi að ég yrði að fara alla leið og læra að nota Linux, sem ég og gerði.

Eitt af því sem ég hafði einnig prófað var að setja upp bæði NetBSD og FreeBSD, en það er vesen að setja þau upp nema maður sé vanur Unix og hafi varatölvur til að nota ef maður lendir uppi á skeri. Síðast þegar ég setti þessi kerfi upp (fyrir minna en ári síðan) lenti ég í því að tölvan varð gjörsamlega ónothæf.

Þá var auðvelt að stroka hálf-uppsett kerfin út, en í hvert sinn sem ég ætlaði að hreinsa USB lykilinn í Linux vél, fraus vélin, sama hvaða ráðum var beitt. Smá grúsk á BSD síðum (í Windows vél) leiddi í ljós að vandinn var þekktur og að eina leiðin var að hreinsa USB lykilinn með Windows verkfæri og sneiða hjá USB uppsetningunni fyrir kerfið.

Framangreint hjúpar á margan hátt alla mína reynslu af þessum tveim verkvöngum. Þó segja megi margt um Microsoft Windows í gegnum árin, þá stendur tvennt upp úr; Þegar borið er saman hversu margir nota Windows og hversu margskonar vél-, og hugbúnaður kemur inn í myndina, stendur Windows sig mjög vel.

BSD er mjög spennandi stýrikerfi og þeir sem hafa gott vald á því eru víða að reka mjög áhugaverðar þjónustur á því. Einhverjir segja að Netflix keyri miðlana sína á BSD og margir vita að NextOS og MacOS er byggð ofan á BSD útgáfu. Færri vita að BSD er löngu farið að nota opna Linux kjarnann.

Taki maður snúning á tveim vinsælustu Linux útgáfum samtímans, Fedora og Ubuntu, kemur á daginn að Anaconda sem er innsetningarkerfi RedHat (sem gefur út bæði CentOS og Fedora) virkar mjög mismunandi, ef nokkuð, ef vélin þín er eingöngu með SSD diska. Ubuntu hins vegar flýgur inn við flestar aðstæður.

Nú vita margir að Ubuntu er byggt á Debian, sem er frábært kerfi ef þú rekur Netþjóna, en Debian getur verið hræðilegur höfuðverkur að eiga við ef það flýgur ekki beint inn. Janvel Linus Torvalds, Linux páfinn, hefur haft orð á þessu.

Ef maður ætlar sér að gera upp á milli stýrikerfa, þá þarf maður að þekkja þau öll, en hér er aðeins verið að snerta á yfirborðinu á toppnum á ísjakanum.

Ef við skoðum toppinn sjálfan á ísjakanum er gott að benda á umræður og vangaveltur frá Bryan Lunduke, en hann tekur reglulega fyrir og prófar ýmis minna þekkt stýrikerfi. Þeir sem fylgjast með honum komast að því að til er haugur af stýrikerfum sem lofa mjög góðu, sem eru hvorki Win eða Posix baseruð, og eru mörg hver hönnuð frá byrjun með grafíska skel.

Mín skoðun er sú að eftir tuttugu til þrjátíu ár verði bæði Windows og Posix fjölskyldan horfin; Því það eru svo margir gallar á þessum kerfum að eina leiðin til að finna raunhæfa stýrikerfaþróun framtíðarinnar er að byrja aftur á grunni. Fyrst ég er byrjaður; Ég er farinn að efast um að tvíundarkerfið sé besta leiðin til að þróa tölvur en get ekki rökstutt það, ennþá.

Einn stærsti vandi tölvuheimsins er sá að meirihluti þeirra sem starfa að vél- og hugbúnaðarþróun eru efnishyggjufólk sem nær alltaf er bókstafstrúar og eru þar að auki aldir upp við að trúa því að þekking þeirra og rökhugsun sé gáfuleg raunhyggja þegar hún sannanlega er það ekki.

Þú færð ekki skapandi hugsun frá slíkri hjörð og  þessi hjörð stjórnar heiminum að miklu leyti í dag, svo það er mjög eðlilegt í því ljósi að allar götur síðan 1975 hefur engin nýbreytni átt sér stað í tölvuþróun.

Það er auðvelt að sýna fram á að allt sem gerst hefur á sviði tölvuþróunar – bæði í vél- og hugbúnaði – síðustu fjóra áratugi, er byggt á hugmyndum og uppfyndingum sem komnar voru fram árið 1975. Hið eina sem hefur breyst er slípunin og útbreiðslan, jú og smækkunin samfara reiknihröðun.

Þegar Windows 7 kom út, gaf ég sjálfum mér það loforð að ég myndi ekki taka inn fleiri Windows útgáfur á vinnutölvurnar mínar og hef staðið við það. Í dag nota ég til jafns Ubuntu og Windows 7 á borðvélunum en Linux Mint á fartölvum. Ein þeirra er ennþá með Windows 7, en það fylgdi henni og má vera þar á meðan það er ekki fyrir mér.

Lengi vel voru það þrjú forrit sem stóðu í veginum fyrir að ég færi alla leið og eyða Microsoft Windows út af vélunum mínum.

Þó sambærileg forrit væru til fyrir Linux umhverfi þá voru vinnuferlar þeirra of stirðir og leiðinlegir fyrir mínar þarfir, það hefur breyst og í dag myndi ég ekki sakna Windows að neinu leiti ef ég tæki skrefið til fulls. Skref sem ég geri ráð fyrir að fullna á komandi misserum.

Forritin þrjú sem ég hélt í voru Photoshop, EditPlus og Word 2003. GIMP hefur ávallt verið ónothæft forrit þegar kemur að verkferlum en Krita lofar mjög góðu og fæst bæði fyrir Windows og Linux. Þó margir textaritlar séu í boði sem gætu komið í staðinn fyrir EditPlus, þá er Geany sá eini sem hentar þörfum mínum við forritun og grunnvinnslu, auk þess að vera til fyrir báða verkfvanga. Varðandi Word 2003 – sem er besta ritvinnslan frá Microsoft – þá hefur lengi verið í boði að nota OpenOffice og LibreOffice – auk annarra.

Það verður þó að segjast eins og er að LibreOffice er nærri því ónothæft í kröfuharðri ritvinnslu og þó OpenOffice sé skárra þá hefur það einn stóran ókost – sem óþarfi er að fara út í.

Það er margt sem maður getur tjáð sig um þegar kemur að tölvuvinnslu.

Hverjum líkar við hvaða forrit og hvers vegna, má ræða um fram og aftur í mörgum skemmtilegum smókpásum. Það breytir ekki megin niðurstöðunni; Það er þess virði að velta fyrir sér hvaða hugbúnaðarumhverfi hentar þörfum manns, hvernig þau stuðla að betri og verri vinnubrögðum og síðast en ekki síst að velta fyrir sér hugmyndafræðinni sjálfri.

Í dag nota ég helst ekki neinar Google vörur og sneiði eins og ég get hjá Microsoft. Þegar vöruframleiðandi er orðinn svo stór að hann einokar markaðinn, hvort sem ástæðan er vilji fólks til að nota vöruna (eins og með Google) eða vegna elítuþráða sem fáir skilja (eins og með Microsoft), þá rammast maður alltaf inni ef maður lætur leiða sig í blindni eftir göngustíg sem maður myndi síður vilja ef maður sæi hann.

Það hefur aldrei verið mannkyni til góðs að veðja á einn hest og eina aðferð, en því miður hefur það verið viðleitnin síðustu hundrað ár eða svo að allir séu á sömu bókina, á sömu hestakerrunni, af engri ástæðu annarri en að þar eru allir hinir.

Rannsókn á sögunni síðustu sex þúsund ár leiðir í ljós að við gerum þetta. Við veðjum á sterkasta hestinn, af því bara, þangað til við sjáum að hann er orðinn haltur, þá leitum við að þeim næsta og finnum hann. Rétt eins og Ásatrúarmenn kenndu fyrir rúmum þúsund árum; Ragnarök er ekki heimsendir heldur gátt fyrir næsta hring upp í spíralnum.

Næsti hringur er í meginatriðum eins, nema þrepi ofar, þar sem mistök þess síðasta eru slípuð út en eitthvað raunhæft situr eftir, en þó hálfgleymt.

Ég hef áður rætt um hvernig uppáhalds forritunarmálið mitt, sem er Java, er orðið ömurlegt vinnuumhverfi til að þróa hugbúnað í. Samtímsis því að ég hef komist að þessari niðurstöðu, er ég að endur uppgötva gamla C og gamla Pascal og komast að því að þeir sem nota þessi kerfi eingöngu, smíða besta hugbúnaðinn.

Eins er með alla gróskuna í gagnagrunnum, gamli góði dBase með góðum index og sérsniðinni framhlið og MariaDB með MYISAM töflum eru bestu grunnarnir. Gróskan í Open Pascal og Lazarus er feykispennandi og flestir í þeim klúbbi smíða góðan hugbúnað, auk þess að hægt er að forrita á mörgum verkvöngum.

Þegar ég segi fólki að Android síminn er eingöngu notaður heima til að athuga hvað er að gerast í fréttum á morgnana eða tékka á Facebook og Twitter fyrir háttinn, en gamli góði takkasíminn er í vasanum þegar ég fer út úr húsi, þá kinkar fólk yfirleitt kolli. Þeir sem hika og hugsa sig um, eru fljótir að kinka kolli þegar ég vippa símanum upp úr vasanum og slæ inn númer með annarri hendinni án þess að líta á hann.

LibreOffice – OpenOffice – Microsoft Office

Ég er vanur að nota Ctrl+Backspace þegar ég hætti við eitt eða fleiri orð í texta, en þannig strokar maður út heilt orð í einu. Hafi maður byrjað setningu á þrem orðum, þarf bara þrisvar að stroka út og byrja aftur.

Í Micrososft Word strokar þessi aðferð ekki út aftasta bilið við fjórða orð eða punkt, en í OpenOffice fer bendillinn alveg upp að fjórða orði. Sé maður vanur að vélrita mjög hratt og noti MS-Word og OO-Writer jöfnum höndum t.d. að maður sé með Linux á borðtölvunni og Windows á fartölvunni þarf ósjálfráð hegðun fingranna að venjast muninum.

Þegar ég nota LibreOffice Writer finn ég minna fyrir þessu. Eins er með sniðmát (Template) fyrir þessar þrjár ritvinnslunnar. Ég er innan við fimm mínútur á ný uppsettu MS Word að stilla grunn sniðmátið fyrir ný ritvinnsluskjöl til að vera með rétta leturgerð, línubil og ofanvið/neðanvið stillingar fyrir efnisgreinar (Paragraph).

Það tók mig tíu til fimmtán mínútur að finna út hvernig best væri að endurstilla þetta fyrir LibreOffice þegar ég ákvað að fjarlægja það af Linux vélinni og setja inn OpenOffice í staðinn tók það mig tíu mínútur til viðbótar að finna út hvernig þetta væri öðruvísi þar.

Þetta með orðabilið getur verið mjög pirrandi og er meira áberandi á Linux en í Windows. Ég man ekki lengur hvernig þetta var í WordPerfect eða AbiWord.

Í fyrirtækjum þar sem ritvinnslur eru mikið notaðar, er sjaldgæft að skrifstofufólk sé meðvitað um notkun sniðmáta við notkun ritvinnslu eða töflureikna og mismunurinn á þeim skrifstofuvöndlum sem hér eru nefndir skiptir þetta engu máli varðandi hver þeirra sé betri eða verri.

Ástæðan fyrir að ég hafði fyrir því að fjarlægja LibreOffice og setja upp OpenOffice í staðinn er byggð á persónulegum skoðunum. Þó má benda á ýmsa punkta. Þegar maður er vanari OO og þarf að vinna með LO finnur maður fljótt að annar vöndullinn er minnisléttari fyrir tölvuna og vinnur hraðar með þung skjöl, svo eitthvað sé nefnt.

Ýmis smáatriði við vinnslu valda því að mér finnst þægilegra að vinna í OO ef ég er að vinna tímunum saman við skrif og þá sérstaklega ef ég vinn með þung skjöl. Eitt lítið atriði mætti koma hér fram, til gamans. OO leifir mér að velja á milli tveggja tegunda af valgluggum til að opna skjöl og vista.

Þetta skiptir venjulegan notanda engu máli en þegar ég skipti yfir í OO getur verið gott að vita fyrir notendaþægindi að að maður getur skipt á milli. Algjörlega er um huglægt mat að ræða um hvort eitt sé betra en annað. Þar sem ég vinn mikið með texta, nota ég OO að staðaldri í Windows tölvunni og LO í Linux vélinni.

Hér má koma fram að þegar allt landið skipti á einu bretti yfir í MS Office 7, vegna þess eins að það var nýútkomið og kerfisstjórar skelltu því inn, unnu þúsundir starfsfólks í stofnunum, stærri fyrirtækjum og skólum um land allt á hálfum afköstum og kvörtuðu sáran.

Þetta fólk átti þó hvergi neinn vettvang til að ræða  óánægju sína, enga ferla til að skilgreina hvort áánægjan væri hlutlæg eða huglæg og þegar þeir ympruðu á þessu var svarið iðulega; Tölvumaðurinn setti þetta upp, hann veit best, auk þess er þetta nýtt.

LO kemur sjálfkrafa með flestum Linux distróum í dag, svo maður er ekkert að spá of mikið í þetta, maður opnar bara ritvinnslu og vinnur.

Myndvinnsla

Eitt sinn var tekin sú ákvörðun í stóru fyrirtæki þar sem ég vann í hálft þriðja ár, að kaupa Photoshop Express fyrir ákveðið verkefni. Þegar ákvörðunin var tekin af yfirmanni hugbúnaðarsviðs, notaði hann umsagnir tveggja sérfræðinga sinna til að taka ákvörðun. Annar sérfræðingurinn vildi að GIMP væri sótt frítt en hinn vildi PE.

Sá sem vildi GIMP benti á að sá hugbúnaður hefur verið til árum saman, að komin er góð reynsla á hann og auðvelt að nálgast upplýsingar ef uppkoma villur (Bugs). Ennfremur að GIMP býður upp á allar aðferðir og staðla sem notaðar eru við stafræna myndvinnslu en að Photoshop Express er takmarkaðri í fídusum og kostar peninga (þó upphæðin sé lág).

Hinn sérfræðingurinn benti á að námskúrfan fyrir fólk sem þyrfti að vinna með myndir væri mjög brött og óþægileg í GIMP. Það tæki marga klukkutíma fyrir fólk sem væri vant verkferla-þægindum Photoshop að komast framhjá vissum þröskuldum í GIMP ferlum.

Hann benti auk þess á að fyrir fólk sem ekki væri sjálfsöruggt í grúski og verkferlamótun tæki langan tíma að komast framhjá þessum þröskuldum. Þá skipt vissu máli að GIMP er leiðinlegt forrit að vinna í og því myndi það hamla sumu starfsfólki að finna hjá sér hvöt til að fikta sig áfram og finna upp á nýjum aðferðum eða útkomum í myndvinnslu og því gæti það komið niður á verkefninu sem forritið ætti að styðja við.

Yfirmaðurinn og aðrir starfsmenn sem voru vitni að samræðunum, tóku talsvert mark á þeim fullyrðingum að annað forritið væri betra því að það væri frítt og hefði alla myndvinnslu fídusa. Hugbúnaðar sérfræðingurinn í þessu tilfelli var þess fullviss að það væri betra, auk þess sem það væri Open Source (sem er tískuyrði en ekki ábending um gæði).

Síðari sérfræðingurinn (sem er yðar einlægur) spurði þá hinn eftirfarandi spurninga:

1. Hversu oft hefurðu unnið 200 myndir í runu til að setja inn í 150 síðna bók, og síðan þurft daginn eftir að taka þær allar út, til að breyta „Levels“ í þeim og „Contrast“ (sitt í hvoru lagi) og setja þær inn aftur?

2. Hversu oft hefurðu þurft að taka 1.500 myndir út úr Vefsetri og meðhöndla þær á innan við átta tímum til að laga og uppfæra vefsvæðið? Hversu oft hefurðu borið saman hvort verkferlar G og P séu hraðvirkari þegar kemur að slíku?

3. Geturðu fullyrt að annað forritið (þó það hafi fleiri fídusa og sé frítt) sé vinnu- og tímasparandi þegar kemur að flóknum verkferlum og þar með talið sé ódýra í Total Cost of Ownership (TCO)?

Þessar þrjár spurningar gerðu sérfræðinginn, sem starfsmenn litu til um ráðgjöf, kjaftstopp. Öllum þessum spurningum gat sá svarað, sem mælti með Photoshop Express, en hann myndi þó í dag mæla með Paint.NET í staðinn enda hefur það allt sem þarf fyrir þær aðstæður sem þarna voru og styður þægilega verkferla.

Þegar ég vinn myndvinnslu í Linux, nota ég GIMP og hef notað árum saman. Það skal viðurkennast að mér finnst þetta forrit hræðilegt þegar kemur að afköstum og vinnuferlum. Mörg fáránleg atriði mætti tiltaka en þau skipta mig þó litlu máli, því ég hef lært að leiða óþægindin hjá mér og venja mig við verkferlana.

Ég veit þó af víðtækri reynslu að það er sjaldgæft að fólk ögri sér á þennan hátt þó ég hafi gaman af því sjálfur.

Hægt er að nota kde forritið Krita í staðinn fyrir GIMP og þá bæði á Windows og Linux en Krita er ekki ennþá orðið nógu traust á Windows til að ég vilji notað það á báðum verkvöngum (Platform) svo ég þvinga sjálfan mig til að nota GIMP og læra að komast framhjá verkferlahnökrum og óþægindum.

Ég reikna þó með því að einn daginn muni Krita eða eitthvað annað opið forrit geta tekið við. Nýlega var ég að vinna með fimmtíu myndir fyrir leiðbeiningar sem ég hafði verið beðinn um. Eitthvað smáatriði í verkferlum pirraði mig mjög, auk þess að leiðbeiningar sem ég Gúglaði mér virkuðu ekki.

Tek ég þá eftir að ég þurfti að uppfæra úr 2.8 í 2.10 til að komast í uppfærða verkferla. Það tók mig hátt í tvo tíma að hreinsa út gömlu útgáfuna. sem var sett upp með apt og setja inn nýjan með flatpak. Í dag myndi það taka mig hálftíma, enda búinn að setja upp flatpak í vélinni.

Ég nefni þetta því þó ég kunni að setja upp tölvukerfi og smíða hugbúnað, þá er ekki sjálfgefið að notandi tölvunnar sem sér um framleiðni fyrirtækisins kunni það og ef hann rekst á illa mótaða verkferla í aðstæðum sem sérfræðingurinn valdi af grunnhyggni eða neyðist til að nota hugbúnað sem var ekki valinn af faglegum verk-sjónarmiðum heldur faglegum upptalningar-sjónarmiðum, getur það stórlega skaðað framleiðni, gæði og starfsánægju fyrirtækisins.

Fólk sem hefur rekið fyrirtæki og haft mannaforráð og þurft að læra af mistökum og eigin reynslu hvernig best er að leiða starfshópa til hámörkunar í framleiðni, gæðum og ábyrgð, veit að sálfræðiþátturinn skiptir mestu máli og það einnig á hugbúnaðarsviðinu.

Í vali á hugbúnaði skiptir starfsfólk engu máli hvað sé best eða nýjast. Ein stofnun með hundrað starfsmönnum kemur hér í hugann. Ákveðið var að athuga hvort grundvöllu væri fyrir því að fasa út MS Word og venja þriðjung starfsfólks á OpenOffice í staðinn. Þetta gekk þokkalega og var reiknað út að þá þyrfti ekki að endurnýja hundrað notendaleyfi á þriggja ára fresti.

Allir þessir starfsmenn notuðu Lotus Notes 6 og 8 við vinnu sína og ekki einn einasti starfsmaður né yfirmaður vissi eða rak sig á að Lotus Symphony (sem var IBM útgáfa af OpenOffice) var innbyggt í Lotus Notes Client allra starfsmanna og var hluti af vinnuumhverfi þeirra.

Rétt eins og með sniðmátin sem áður voru nefnd, þá kynnist maður mismun á hugbúnaði jafnframt sínu eigin takmörkunum en ekki er alltaf sjálfgefið að það leiðist út í gæði og ábyrgð við vinnu.

Oft eyða grúskarar tíma í að finna út hvernig megi stilla tölvur sínar á mismunandi vegu, hvaða forrit þeir verði að setja inn í stað þeirra sem fylgja stýrkierfum eða finna leiðir til að gera endurstillingar á uppsetningum (Options, Preferences). Stundum venur maður sig einnig af sérviskunni.

Lengi vel sótti ég alltaf XFE skráagramsarann (File Browser) til að nota í Gnome Desktop því mér fannst ýmsu ábótavant í Nautilus sem er algengastur. Þegar þetta er ritað hef ég fyrir löngu hætt að nota XFE og vanið mig á Nautilus í staðinn.

Í mörg ár var það mitt fyrsta verk að innsetja Winamp á nýuppsettri tölvu, en hætti þessu fyrir mörgum árum og er VLC eini spilarinn sem hvarflar að mér að nota en það þýðir ekki að ég prófi ekki öðru hvoru aðra spilara.

Hver kannast ekki við Nullsoft uppsetjarann (Setup) sem er frír hugbúnaður sem forritarar geta notað til að auðvelda notendum að uppsetja forrit á Windows tölvum en Nullsoft var einmitt þróað í upphafi af snillingum á borð við Justin Frankel sem þróuðu fyrstu Winamp útgáfurnar. Þeir stofnuðu síðar Cockos (www.cockos.com) og einir manna hafa sýnt að hægt sé að gera eitthvað af viti með „C++“.

Forritun

Textaritlar eru gott dæmi um inntak greinarinnar: Hvað er betri hugbúnaður? EditPlus er minn uppáhalds textaritill (en þó ekki nýjasta útgáfa hans). Þessi afbragðs ritill er byggður á Crimson Editor sem hægt er að niðurhala og breyta (með C++) en nokkrir aðdáendur reyndu að breyta honum í Emerald Editor þegar Crimson þróunin strandaði.

EditPlus er Shareware – sem merkir að þú getur sótt hann og notað hann frítt en ert minntur á að kaupa notendaleyfi ef þú skráir hann ekki. Crimson og Emerald eru hins vegar Opinkóta (Open Source). Oft hefur það hvarflað að mér hvort ég ætti – til gamans – að gera JCrimson í Java.

Kannski geri ég það einn daginn, kannski ekki. Ég var mikill aðdáandi Java forritunar fram að útgáfu 1.3 en finnst í dag ömurlegt að nota þetta forritunarmál sem í dag er einna líkast reglugerðabendu sem er útgefin af nokkrum nefndum og hefur ekki við að bæta inn öllum vitleysum sem þeim dettur í hug og allir aðdáendur Loðvíks fjórtánda hrópa húrra í hvert sinn sem nefndin montar sig.

Sem minnir mig á athugasemd Ken Thompson um “C++” en Java virðist hafa farið svipaða leið niður í svarthol sjálfumgleðinnar. Þegar ég lærði “C++” á sínum tíma tók ég út fyrir hversu mikið hugsunardrasl það er.

Þegar ég var búinn að læra það ákvað ég að gefa bækurnar og að snerta það aldrei aftur, þegar ég svo Gúglaði hvort fleiri hefðu komist að sömu niðurstöðu, fann ég athugasemd Ken’s, en hann var einn af höfundunum að “C.” Hið sama er uppi á teningnum með Java, þess vegna var Scala búið til og áhugaverð vinna er unnin að þróun EA (Elegant Objects).

Hérlendis höfum við þó fallið í svarthol sjálfumgleðinnar að engin rökræn umræða er meðal fagaðila um hvað sé vandaður hugbúnaður eða skilvirk tölvukerfi. Nýjungahóran svífur klæðalítil yfir vötnunum og allir hafa sannfært sig um að Íslendingar standi fremst á hugbúnaðarsviði því þeir fengu “Code Page 861″ fyrir löngu síðan og hafa tölvukeyrt menningu sína svo kyrfilega að hérlendis er hvorki hreyfanleiki í veruleika né hugsun lengur.

Fyrir óupplýsta þá er yfirlýsingagleði sérstakt menningar-fyrirbæri á Íslandi og tímabært að innleiða hana í hugbúnaðargeirann.

Þessa dagana er ég að venja mig á að nota Kate frá kde hópnum og líkar ágætlega. Allir forritarar vita hins vegar að til eru mörg hundruð útgáfur textaritla og eins og allir kerfisstjórar og forritarar vita, þá er ekki hægt að gera neitt af viti í tölvu nema hafa góðan textaritil. Mörgþúsund manns um allan heim geta ekki hugsað sér vinnudaginn án Vi – og ég var einu sinni í þeim hópi.

Eitt sinn var ég að laga nokkra kóta í stóru hugbúnaðarkerfi. Vanur forritari sem kom þar að, rak upp stór augu þegar hann sá að ég var að forrita í textaritli en ekki í Netbeans eða Eclipse. Hann var gjörsamlega miður sín yfir þessum gamaldags vinnubrögðum. Hann átti við mig erindi, því það þurfti að finna (í sameiginlega safninu) einhverja kóta sem hann var að vinna með og gera flókna lagfæringu í hvelli, en ég þekkti þá grein kerfisins vel.

Meðan ég vann að lagfæringunum staldraði hann við og fylgdist með. Í lokin sagði hann „ég tek til baka það sem ég sagði áðan, ég sé núna hvað má gera þetta hratt með gamla laginu.“ Guð einn veit hversu oft ég hef gefið Eclipse, Netbeans eða IntelliJ einhvern séns og endað í góðum textaritli með vel hannaðar runuskrár (Bat files) í textaham (Command prompt).

Svipað og þegar ég þurfti eitt sinn að taka u.þ.b. 1800 myndskeiðaupptökur, finna út mismunandi upplausn í þeim, mismunandi “framerate” og einnig tímastimpilinn í meta-upplýsingum og síðan flokka myndskeiðin niður eftir þessum upplýsingum og að lokum endurkóta (re-encode) eins fljótt og hægt var.

Hér nýttist „ffprobe“ í textaham til að skanna safnið með runuskrá og demba úttakinu í „tab delimited“ skrá sem síðan var opnuð í töflureikni þar sem var fljótlegt að flokka niðurstöðurnar hratt með músinni. Eftirá var smíðuð runuskrá til að keyra á allt safnið meðan yðar einlægur fór út í smók og í lokin var aftur hægt að nota runuskrá til að láta ffmpeg samsetja nokkur hundruð (Concatenate) myndskeiðabúta í fáeina lengri.

Er hægt að eiga tölvu og ekki vera með ffmpeg uppsett? Allir vita að það er best, þegar kemur að vinnslu með myndskeið og hljóð, en þá þarf maður að nota textaham.

Á maður að bera saman IDE (Integrated Development Environment) fyrir forritun? Nær allir Java forritarar nota Eclipse, Netbeans eða IntelliJ. Þau eru allt saman einn stór haugur af drasli. Vissulega getur verið þægilegt að hanna notendaviðmót í sumum þeirra en ef maður hugsar langt fram í tímann frá sjónarhóli agaðrar hönnunar, þá er eins gott að kóta notendaframhliðina í textaritli og oft betra.

Þetta er þó ekki algilt. Margir eru hrifnir af „Bloodshed Dev C++“ en það er þróað í Delphi-Pascal og er til önnur útgáfa af því. Margir fullyrða að Delphi umhverfið var tær snilld þegar kom að Pascal forritun og þegar Borland klúðraði framhaldslífi þess, fæddist Lazarus sem að mínu mati er sama snilldin og Delphi var einu sinni.

Þeir sem hafa unnið að Lazarus og OpenPascal þróuninni hafa á síðustu tíu til fimmtán árum sýnt og sannað að sá andi sem Pascal og C voru upprunlega fædd af, stenst rækilega tímans tönn og þó það sé ekki í tísku um þessar mundir, er margt mjög spennandi að gerast þar.

Ótrúlega margir eru að ná góðum árangri að gefa út Pascal forrit sín fyrir Windows, Linux og MacOS úr sömu kótunum, og þá er átt við gæða forrit en ekki bara einhverja hugmyndadýrkun eða fídusafyllerí.

Svona má endalaust rífast um hluti; Mörg önnur IDE kerfi eru vinsæl s.s. CodeLite, Code::Blocks, Qt Creator, KDevelop, MS Visual Studio, svo fátt eitt sé nefnt af vinsælum nöfnum. Mín persónulega niðurstaða af að hafa prófað helling af þessu, hefur þegar komið fram.

Ef ég get kótað það í textaritli og smíðað Bat skrár til að styðja það, er ég góður, en Pascal geri ég í Lazarus og ef ég kóta C í Windows tölvu nota ég Pelles (og bíð í ofvæni eftir að einhver komi fram með Pelles fyrir Linux), þó ég þoli ekki IDE þá verð ég stundum að viðurkenna snjallar lausnir.

Eins og ég lagði upp með í byrjun þessarar greinar, þá er ekki til „besta forritið“ og hægt er að rífast um það endalaust.

Ég var einu sinni spurður á tölvunámskeiði hvernig ég færi að því að gera tiltekna hluti jafn hratt og á horfðist. Spurningin kom upp hjá starfsmanni fyrirtækis sem sent hafði hóp starfsmanna á námskeið til að fínpússa verkferla frekar en að læra á einstök forrit.

Þegar maður er að sýna nemendum á skjávarpa hvað maður gerir í tölvunni sinni, þarf að gera hluti frekar rólega og oft að útskýra hvert skref en stundum má sleppa því. Yfirleitt þarf að taka pásur ef nemendur eru að fylgja manni eftir, stundum þarf að biðja nemendur að sleppa músinni og horfa frekar á ferlana frá upphafi til enda og reyna að enduraka þá eftirá.

Sýnikennsla getur – eins og hér er lýst – reynt mikið á bæði leiðbeinandann og nemandann. Stundum þarf maður þó að stilla upp aðstæðum áður en sýnikennsla hefst og þá má gera hlutina á eigin hraða. Einn nemandinn í þessu tilviki var mjög reyndur og flínkur tölvunotandi og var jafnan búinn að öllum verkefnum langt á undan öðrum.

Hún tók hins vegar eftir því að þegar ég var að gera hluti á mínum eigin hraða til að stilla upp aðstæðum til sýnikennslu gerðust hlutirnir oft afar hratt.

Maður þurfti e.t.v. að stilla upp textaskjali, finna eitthvað á netinu, setja upp töflu í töflureikni eða undirbúa mynd fyrir sýnikennslu og hún hafði orð á að margt sem ég væri að gera við þessar aðstæður væru að gerast verulega hratt.

Ég sagði við hana að ég næði mun meiri hraða en aðrir því að ég hefði tileinkað mér notkun á flýtilyklum og lyklaborðs skipunum, jafnvel við notkun myndvinnslu, frekar en að reiða mig á músina. Hún trúði því ekki að það væri hægt og hélt því fram að músin væri ávallt fljótari.

Ég bauð henni að stilla upp tvennum verkaðstæðum og við gætum borið það saman. Niðurstaðan var á einn veg, lyklaskipanir gáfu meiri hraða ein músunin. Hér má koma fram að þetta er einmitt ástæðan fyrir hversu hrifinn ég var af XFE gramsaranum.

Það er ekki oft sem þú sérð notkun á Shift+Insert og Ctrl+Insert eða Shift+Delete, en til er fólk sem kann þessa lykla og veit að þeir eru fljótlegri Ctrl+C eða Ctrl+V eða Ctrl+X og langtum hraðvirkari en Edit-Copy eða Edit-Paste eða Edit-Cut.

Ég hef komið að viðhaldi margra Íslenskra forritakerfa sem eru svo illa forrituð að það eru heilu ársverkin í að viðhalda þeim og klastra inn viðbætum. Yfirleitt er of dýrt að hjóla til baka og endurhanna þau, því notkun þeirra er orðin svo yfirgripsmikil bæði innan ríkiskerfa og einnig úti á markaði.

Ég hef einnig komið að kerfum sem eru því sem nær villulaus og hef tekið þátt í hönnun slíkra lausna. Sum þeirra eru þannig hönnuð og uppsett að ef upp hefur komið villa (Bug) er lagfæring skjótvinn og ef ákveðið var að gera stækkun eða viðbót, var það sömuleiðis aðgengilegt.

Þetta snýst allt saman um högun og verkferla og það byggst allt á grúski og íhugun og endurmati áður en fyrstu kótarnir eru settir saman.

Ég hef sömuleiðis séð tvennt of oft, annars vegar verkbeiðni þar sem munnleg lýsing og stuttar glósur eru taldar nóg til að útskýra hvað eigi að smíða, og yfirborðskennd loforð um að “hitt og þetta sé ekkert mál.” Svo líður og bíður tíminn, reikningurinn stækkar, því beiðnin var klúður og sá sem við henni tók algjör fúskari í hugsun (þó hann væri með prófgráður).

Síðan fer forritið í loftið en vindur síðan uppá sig eins og langavitleysa samanvöðluð í óleysanlegum Gordíonshnút: En lúkkar flott!

Hversu margar útgáfur eru komnar af Windows eða Linux eða algengum forritum í þessum umhverfum? Hversu margar útgáfur hafa komið fram af C eða Pascal. Hvað hefur forritunar umhverfið sem þú notar, komið fram í mörgum nýjum útgáfum? Hver einasta útgáfa sem út kemur, er viðurkenning á að sú á undan var drasl.

Eins og einn fagmaður sagði eitt sinn; Það skiptir engu máli með hvaða hamri þú rekur nagla.

Á þeim árum sem ég gaf út ET-Tölvublað, sem var frá ‘93 til ‘97 var hvert tölublað brotið um í PC tölvu, fyrst með PageMaker og síðar með QuarkXpress. Þegar farið var með umbrotið í prentsmiðju var því yfirleitt skotið út á filmur úr Macintosh vél en stundum með PC vél og fyrir kom að ég þurfti að fara með mína vél í prentsmiðjuna.

Macintosh mennirnir gerðu oft grín að þessu og lofuðu mér að þetta yrði bara vandamál og það var rétt hjá þeim. Vandamálin voru nær öll þau að finna rétta rekla fyrir PC vélina til að koma á samskiptum hennar við filmuprentarann. Um leið og maður fann réttann rekil og gat stillt tölvuna þannig að hún nýtti hann rétt, var vandamálið horfið.

Einstöku sinnum kom það fyrir á fyrstu tveim árunum að einhver vandamál kæmu upp varðandi leturgerðir og þá fyrst og fremst með TTF leturgerðirnar en ef maður notaði „Adobe Font Manager“ (sem fékkst fyrir PC) og þá Adobe leturgerðirnar var sá vandi leystur.

Á þessum árum var hægt að fá helstu DTP forritin fyrir bæði Mac og PC og voru þau yfirleitt álíka góð. Mest var notað af Freehand og Illustrator fyrir teikningar, QuarkXpress fyrir umbrot og Photoshop fyrir myndir. Þó er þessi listi alls ekki tæmandi og þetta hefur breyst á síðustu tveim áratugum.

Lesandinn gæti nú freistast til að segja við sjálfan sig að þessi reynsla sé orðin úrelt og það er vel hugsanlegt að svo sé en sé betur rýnt í forritaflóru DeskTop Publishing heimsins sést að þessi reynsla er enn í gildi. PageMaker er horfinn og QuarkXpress er að hverfa, InDesign hefur tekið við af þeim báðum. FreeHand er horfið og Illustrator hefur tekið við af honum og enginn segir frá því (rétt eins og þá) ef hann notar CorelDraw.

Framangreindur listi er meira til gamans en í fullri alvöru og aftur mætti gera langan lista yfir hin og þessi forrit sem menn vilja nota við ýmsar aðstæður og rétt eins og með stýrikerfin geta umræður á kaffistofunni orðið virkilega skemmtilegar (og jafnvel fræðandi) en niðurstaðan er ávallt sú sama.

Þú notar það verkfæri sem virkar og ef það virkar illa þá leysirðu úr því.

Þessi grein er önnur í röðinni af greinum ársins 2020 en ég hef ekki skrifað um tölvur og tölvunotkun í mörg ár. Vefsíðan nalgun.is hefur fengið ákveðna umferð síðustu ár þó langt sé síðan ég hætti að rita um tölvur. Margir vita að ég hef ritað umtalsvert af kennslubókum í notkun ýmissa forrita auk þess að hafa gefið út tímarit um tölvunotkun en ég kenndi á tölvur í átta ár.

Eftir þó nokkra umhugsun síðustu þrjú árin hef ég – hægt og rólega – komist að þeirri niðurstöðu að það sé ástæða til að hefja skrif um þessi mál að nýju en frá öðrum sjónarhóli en áður. Fyrsta greinin ber þess merki: Hvaða forritunarmál á ég að nota? Svarið er heimspekileg hugleiðing en ekki tæknileg fullyrðing.

Það er til nóg af útskýringum – hérlendis sem erlendis – á því hvað sé Occam’s Razor eða hvernig á að stilla WordPress eða hvernig eigi að stilla Oracle eða PostgreSQL, hvort best sé að leysa eitthvað með Lisp eða Python eða hvers vegna menn séu hættir að nota Perl eða hvort Scala sé betra en Java.

Ef þú ert að leysa vandamál í tölvunni og þig vantar lausn hratt, þá ferðu mjög líklega á StackExchange sem hefur á síðustu tíu árum því sem næst sigrað heiminn hvað varðar umræður fagaðila um réttar eða besta lausnir á hinu og þessu. StackExchange er byggt á þeirri hugmynd að notendur sjálfir ritskoða vefinn og velja og hafna hvaða lausnir henti og hvaða spurningar eigi erindi og hverjar ekki.

StackExchange virkar vel og skilar ágætum lausnum en ég hef tekið eftir því á síðustu árum – en það tók mig langan tíma að taka eftir því – hvaða lausnir vantar inn og hvaða hugarfar ræður ríkjum hjá þeim Samhljóm sem þar hefur skapast. Fólk tekur ekki eftir því þegar lýðræðið fær ritskoðunarheimild að viss flatneskja tekur völdin.

Tökum dæmi af þeirri sósíalísku ritskoðun sem tekið hefur völdin á YouTube, Facebook og Twitter – auk annarra samfélagsmiðla. Á þessum vefjum er stíf ritskoðun sem er starfrækt af sömu aðilum og reka vefina en sú ritskoðun tekur einnig mið af ábendingum notenda.

Wikipedia passar inn í þennan hóp þó það sé ekki samfélagsmiðill en sífellt fleiri ræða um það í þekkingarheimum að öflugur hópur ritstjóra og efnismiðlara kemur að þeirri síðu og kemur oft í veg fyrir – með hreinu ofbeldi – að upplýsingar séu fullkomlega hlutlausar og réttar.

Það er vaxandi hópur menningarrýna um allan heim sem eru sífellt á höttunum eftir hlutlægu efni og eru stöðugt að svipast um eftir vefmiðlum sem geta komið í staðinn fyrir alla þá miðla sem hér eru nefndir.

Ekki vegna þess að miðlarnir hafi rangt eða vont efni heldur vegna þess að þeir eru mun huglægari en hlutlægari og þegar fólk tekur eftir því, tekur það einnig eftir að á bak við efnismiðlunina getur verið heimsmynd (eða hugarhögun) sem stýrir vali á efnisframsetningu sem hafi mun meira mótandi og jafnvel skaðlegri áhrif en í fyrstu blasir við.

Þegar ég nefni StackExchange í þessu samhengi er ástæðan sú að ég tók öðru hvoru eftir efni sem birtist í skamman tíma og var svo eytt út, oft efni sem var hugsanlega ekki samkvæmt einhverjum viðmiðum eða staðli en engu að síður hvatti til umhugsunar.

Á ensku er til setningin „out of sight, out of mind“ sem ég hef reglulega notað í eigin þýðingu sem „úr augsýn úr hugsýn.“ Þegar eitthvað vantar inn í myndina sem okkur er sýnd og ef nóg framboð er á einhverju til hugleiðingar þá í fyrsta lagi tökum við ekki eftir hvað vantar í myndina og í öðru lagi vörum okkur ekki ef smámsaman er verið að móta hvað við sjáum og hvernig.

Þegar ég skrifaði kennslubók um notkun á StarOffice á sínum tíma (sem í dag er ýmist þekkt sem OpenOffice eða LibreOffice) tók ég eftir að ritvinnslustaðall eða töflureiknisaðferð þar er örlítið frábrugðin Microsoft Office og CorelOffice, og að þó öll þrjú noti sömu staðlana er högun þeirra og nálgun á staðlana örlítið frábrugðin.

Þetta kann að skipta litlu máli frá degi til dags ef niðurstaðan er sú sama; Vel gerð hugverk, hvort heldur úr texta eða tölum.

Vissulega má rífast á kaffistofunni um hvað manni líki best eða hvað sé þægilegast. Við tökum hins vegar ekki eftir því að hugbúnaður er ekki bara lausn á vandamáli (samanber grein mína um forritunarmál sem er sú síðasta á undan þessari), heldur mótar forrit oft hugarferla á sama tíma og við notum það.

Hvernig ég hugsa um lausn mína á einhverju á meðan ég nota þann hamar eða hugbúnað sem er verkfærið á hverjum tíma getur þegar lengra er litið haft áhrif á gæði og varanleika þeirra lausna sem ég vinn með.

Þegar ég starfaði sem tölvukennari tók ég eftir að venjulegir nemendur – og notendur frá fyrirtækjum – sem voru mættir í kennslustofu höfðu engan áhuga á því hvort þeir notuðu Linux eða Windows. Þeir vildu vita hvernig þeir vistuðu skjöl og finndu þau aftur, skítt með hvort það væri með haganlegri, réttri, eða annarri aðferðinni. Meðan þeir gátu lært aðferðina og nýtt sér hana í vinnu eða námi, var markinu náð.

Ég þekki fólk sem notar Ubuntu vegna þess að einhver tók þá ákvörðun fyrir heimilið eða vinnustaðinn en veit varla af því, og segir „ha“ þegar ég bendi á að það er Linux en ekki Windows. Ég þekki fólk sem veit ekki hvort það notar Windows sjö, átta eða tíu.

Allir sem keyra bíl vita hvernig á að keyra bíl og hvaða stjórntæki hann hefur og í gegnum áratugina hafa mismunandi framleiðendur stjórntækja fyrir bifreiðar sætst á að nota allir sömu aðferðina. Þú þarft ekki að taka sér bílpróf fyrir Toyotu eða BMW og hér kemst ég í mótsögn við sjálfan mig.

Stýrikerfið og sá hugbúnaður sem er í boði fyrir það hefur vissulega mótandi áhrif á hvernig ég hugsa og hver séu gæði vinnu minnar, en munurinn felst ekki endilega í því hvort ég visti endilega á sama hátt eða finni skjöl á sama hátt eða hvort eitt stýrikerfi sé verjanlegra fyrir árásum frekar en annað.

Hvort virkar betur í snjó, sjálfskipting eða beinskipting? Er betra að vera á 31 tommu eða 38 tommu eða einhverju öðru þegar kemur að vetrar- og fjallaferðum? Er betra að nota dísel eða bensín, hybrid eða rafmagn? Ég þekki bifvélavirkja sem keypti rafbíl fyrir konuna og þeim þykir báðum sá bíll virka vel, en það hvarflar ekki að þeim að fara út fyrir bæinn á honum eða með alla fjölskylduna, því hann virkar einungis vel við vissar aðstæður.

Þessar hugleiðingar eiga erindi en hver er spurningin sem hvergi er spurð?

Hvaða staðall er alþjóðlegur í dag um a) hvað stýrikerfi á að gera og b) hvernig það eigi að gera það? Er einhver staðalviðmiðun um hversu erfitt eða auðvelt sé að setja það upp og er einhver staðalviðmiðun til um það hversu auðvelt eða erfitt sé að tryggja öryggi uppsetningarinnar eða fínstilla það að kröfum notenda s.s. með tilliti til diskstærðar og hvort notenda umhverfi þess auðveldi lausnamiðaða vinnu eða sé til trafala?

Hvernig stendur á því að Evrópusambandið hefur sett öllum vefurum kröfur um Cookies en ekki staðal um það hvernig skuli velja stýrikerfi eða skrifstofuhugbúnað eða bókhaldslausnir? Hvar er staðallinn og hvernig stendur á því að þegar maður nefnir þessar spurningar við háskólamenntað fólk sem vinnur hjá stórum fyrirtækjum og opinberum stofnunum, að það setur upp tóman svip og gapir? Hvar er hugsunin og eftir hvaða brautum rennur hún?

Fyrsta forritunarmálið sem ég lærði var Pascal, annað málið var Java og eftir það missti ég töluna. Sem dæmi um hvað ég á við er að árin sem ég kenndi á Flash notaði ég oft ActionScript og oft þegar ég hef unnið með Microsoft Office hef ég þurft að nota VBA og iðulega þurft að nota JavaScript við vefsíðugerð en ekkert þessara þriggja mála hef ég lært.

Megnið af þeim árum sem ég fékk vann fyrir mér við forritun notaði ég PHP en man ekki eftir því að ég hafi nokkru sinni þurft að læra það mál. Þegar þú hefur lært tvö eða þrjú forritunarmál og skilur forritunarhugsun og kannt að lesa forritunar kóta, þá notarðu það tól sem hentar verkefninu eða er notað á þínum vinnustað, eða þér líkar best.

Það er mjög algengt að fólki líkar best þau forritunarmál sem það lærði fyrst og mælir þá gjarnan með þeim en það er þó ekki algilt. Síðar tekur fólk þó stundum ástfóstri við eitthvað annað mál og má t.d. nefna að Python hefur verið eitt af vinsælli forritunarmálum uppúr 2005, sem er ekki endilega vegna þess að sé betra en önnur heldur vegna huglægs smekks margra forritara. Þetta mál er þó mjög sjaldan notað til að kenna byrjendum, hver sem ástæðan er.

Eitt af því sem oft gleymist þegar þessi spurning er rædd, er að spyrja hvers vegna hún er spurð. Er verið að spyrja t.d. hvaða mál sé auðveldast að læra sem byrjandi? Er verið að spyrja hvaða mál gagnist nemandanum best þegar kemur að því að sækja um störf, þ.e. sé nógu útbreitt? Er verið að spyrja hvaða mál veiti besta undirstöðu til að byggja á þegar lengra sækir?

Er verið að spyrja hvað kenni nemandanum vönduðustu hugarvinnuna þegar kemur að lausn vandamála?

Síðasta spurningin sem hér er nefnd er laumuspurning en nemandinn veit ekki áður en hann byrjar forritunarnám – en honum verður kennt það af hæfum kennara – er að hvert einasta tölvuforrit sem hefur verið sett saman eða smíðað, er lausn við vandamáli.

Orðið hugarvinna – en einnig hefði mátt nota hugtakið „öguð högunarvinna“ – er einnig laumuorð því fáum nemendum er sagt að þeir þurfi að læra að hugsa upp á nýtt þegar kemur að vel hagaðri forritun (sem lausn á vandamálum) og að kunna góða högun til að skilgreina a) vandamálið, b) mismunandi hugsanlegar úrlausnir, c) gera ráð fyrir síðari tíma þróun, og d) velja forritunarmál og verkvang, síðast en ekki síst, e) að skrásetja.

Hugarvinna myndi vera Mindprocess á ensku en högun er fínt orð fyrir ferilinn sem liggur að baki Architecture og/eða Design – fyrir þá sem eru vanari ensku.

Vissulega er öllum nemendum kennt að vinna skref a, b og d og yfirleitt bent á c og e. Hér er aftur treyst á að athugull lesandi greini á milli hugtakanna Kennt og Bent og hversu mikið vægi sá mismunur hefur, sérstaklega þegar kemur að því að lesa sig eftir stíg vandaðra vinnubragða og agaðrar hugsunar.

Eitt atriði byrjar hér að gægjast fram en það er atriði sem mjög sjaldan er rætt þegar forritun er annars vegar og það er heimspekin sem lögð er til grundvallar, enda er heimspeki hvorki töm fólki né hefur nútímafólk fengið þjálfun í grunnskóla eða á fyrstu árum framhaldsskóla að temja sér heimspekilega hugsun:

Fólk vill læra hvernig á að gera hlutina s.s. tvö til fjögur forritunarmál og síðan fá tækifæri til að afla sér tekna við fagið. Af nógu er að taka varðandi bloggfærslur, greinaskrif, bækur og námskúrsa í einkaskólum og framhaldsskólum til að fá viðhlýtandi svör við þessu og síðan vinna sem fagmaður, oft árum saman, án þess að nokkru sinni þurfa að svara hinum heimspekilega þætti.

Til að átta sig betur væri e.t.v. betra að spyrja hvernig er best að læra á bíl? Allir vita svarið við því, þú finnur þér ökukennara eða ökuskóla sem hefur opinbera viðurkenningu, ferð eftir því sem hann kennir þér, tekur svo viðeigandi ökupróf til að fá ökuréttindi?

Níu tíundu þeirra sem spyrja hvernig eða hvar er best að læra forritun, og ef ég ætla að læra sjálfur á hvaða forritunarmáli á ég þá að byrja eru yfirleitt að spyrja að þessu; Hvað ökukennari eða ökuskóli er bestur, miðað við það verð sem ég vil borga.

En hvað ef það er ekki besta leiðin til að læra á bifreið?

Ég hóf að keyra dráttarvél frá því ég var tólf ára gamall. Þegar ég tók ökuprófið þurfti ég aðeins tíma til málamynda hjá ökukennara, ég kunni á öll stjórntæki, hafði tilfinningu fyrir farartækinu, kunni umferðarreglurnar en hafði ekki æfingu á hraðamuninum á milli bifreiðar og dráttarvélar eða sjálfsöryggið að fara af túninu og troðningunum heima yfir á sýsluvegina og götur í borg og bæ. Þetta síðastnefnda lærði ég á fjórum tímum hjá ökukennara.

Á þessum árum var ekkert mál að aka stórri fjórhjóladrifinni dráttarvél með sex tonna skítadreifara eða enn stærri heyvagn, að smokra þessum stóru ferlíkum á milli húsa, bakka þeim eftir hliðarspeglum eða meðhöndla við erfiðar aðstæður eftir árstíðum.

Ég hef ekki ennþá getað skilið hvers vegna ríkið krefst fimm til sex mismunandi ökuleyfa fyrir misstór ökutæki (auk tengivagna) þegar eitt ökuleyfi og eitt öflugt grunnnámskeið ætti að duga. En sá grunnur í högun sem ég fékk í sveitinni hjá ömmu er allt annar en sá sem ungmenni fá í dag. Það regluverk sem þingmenn og embættismenn fylgja er oft (og yfirleitt) lagt eftir huglægri (Subjective) högunarhugsun en ekki hlutlægri (Objective) eða vandlega ígrundaðri.

Flest þetta fólk hefur aldrei farið út fyrir borgarmörkin, aldrei þurft að míga í saltan sjó eða grafa sig niður á frosna vatnsleiðslu á jóladag til að geta brynnt fénu. Ennfremur er mjög sjaldgæft að þetta fólk þurfi að bera ábyrgð á gerðum sínum heldur býr við að allir geta réttlætt sjálfa sig og enginn má særa tilfinningar annarra.

Nú sér lesandinn hvað mér gengur til. Það er til urmull af greinum úti um allan heim sem segja þér hvar best sé að taka sex mismunandi ökupróf eða hvaða forritunarmál sé best að taka samkvæmt huglægu mati. Fáir svara spurningunni hvað er vönduð hugarvinna eða högunarhugsun þegar kemur að lausn vandamála sem lýsa sér í góðum forritum.

Árið 2004 hefði ég hiklaust mælt með því að læra Java sem fyrsta forritunarmál en í dag set ég það í þriðja sæti. Árið 2002 hefði ég sett Pascal í fyrsta sæti en árið 2005 var ég búinn að taka það af listanum, í dag árið 2020 set ég C og Pascal saman í fyrsta sætið og veit að ég mun aldrei færa þau þaðan. Dálítið stór fullyrðing.

Þetta er svipað því þegar Linus Torvalds – sem oft er kenndur við Linux – staðhæfði að XML lýsimálið (ekki forritunarmál) væri algjört drasl og ætti helst hvergi að sjást. Ég hef hvergi rekist á rökstuðning hans fyrir yfirlýsingunni en hef séð fjölda samræðuþráða á Netinu þar sem fólk skiptist á skoðunum um þetta.

Ég er sammála honum en með fyrirvara – það er hins vegar utan sviðs hér og nú.

Forritunarmálin C og Pascal komu fram á sama tíma – árin 1969 til 1970. Hið fyrrnefnda var hannað til að leysa ákveðið vandamál sem var viðvarandi í forritun þess tíma en hið síðarnefnda var hannað til þess eingöngu að kenna vandaða hugarvinnu við högun forritunar. Bæði málin voru hönnuð af mönnum sem höfðu tamið sér árum saman vönduð hugarvinnubrögð og komist að sambærilegum niðurstöðum en með ólíkri nálgun á hvernig málskipun (Syntax) ætti að vera uppsett.

Mörg mál eru með C málskipan og er listinn langur, þekktust eru líklega eftirfarandi: Java, PHP, C++,C#, JavaScript og ActionScript. Einnig eru til mál sem líkjast Pascal og er ADA þeirra þekktast.

Þess má geta að ADA er eitt virtasta forritunarmál sem hannað hefur verið þó það sé ekki útbreitt og virki frekar fráhrindandi þegar menn byrja að kynna sér það en það mál var einmitt hannað frá grunni af stórum hópi fólks með það í huga að það myndi stuðla að vandaðri högunarhugsun og öguðum vinnubrögðum og ætti það mál fyllilega erindi í fyrstu tvö sætin á listanum yfir hvaða mál maður ætti að læra snemma.

Augljóst hlýtur að vera að markmið þessarar greinar er ekki að svara spurningunni heldur að vekja aðra spurningu.

Hvaða forritunarmál veitir hugsun minni þá umgjörð sem auðveldar mér að temja mér þannig vinnubrögð og hugsunarferla að þau forrit sem ég smíða verði vandaðri, þurfi minna viðhald, þegar þau þurfa viðbætur að það sé aðgengilegt, að aðrir forritarar eigi auðvelt með að skilja högun þeirra og bæði laga og bæta við, og umfram allt standist tímans tönn.

Það er auðvelt að svara þessu, það er að smíða rétta spurningu; Hvaða forrit hafa verið smíðuð, þannig að þau svari því fyrir hönd þeirra tóla (eða forritunarmála) sem þau eru smíðuð með, að augljóst sé hvaða forritunarmál sé best að læra (hvort sem þau eru í fyrsta sæti eða ekki).

Umfram allt, spurningin sem er nær aldrei spurð neins staðar: Hvaða heimspekilega viðhorf þarf ég að temja mér til forritunar til að starf mitt sem forritari svari þessu sjálfkrafa? Ég fullyrði að síðan 2005 hef ég hvergi séð nein vinnubrögð sem svara þessu en stöku greinar (frá reyndum forriturum, erlendum) sem reyna að svara þessu.

Kerfisstjóri fær reyndar tilkynningar um allar nýskráningar og auglýsingar sem eru skráðar í Vefskinnu en virðist hafa verið sofandi á verðinum og þakkar athugulum notanda fyrir ábendinguna.

Þegar rýnt var í auglýsandann – en reyndar var um tvenn netföng að ræða – kom í ljós að um var að ræða klassíska spömmun sem iðkuð er í mörgum löndum en í þessu tilfelli frá Ghana í Afríku.

Frá því Vefskinna var forrituð, árið 2012, hefur hún aldrei verið hökkuð. Reyndar var einn tilkynninga fídus á kerfinu sem var fjarlægður snemma árs 2013 því hann var hálf-hakkaður og þó auðvelt hefði verið að loka holunni sem þar birtist var ákveðið að fjarlægja fídusinn.

Ástæðan var ekki tæknilegs eðlis heldur var dídusinn dæmdur óþarfur í kerfinu og hann fjarlægður og enginn hefur saknað hans.

Þegar tilkynningin um spammið á hvolpar.is, vorið 2016, tók aðeins um klukkustund að koma öllu í samt lag aftur. Rétt er að taka fram hér að ekki var um öryggisholu að ræða, eða hakk, heldur að einhver fann leið til að gera trúverðuga innskráningu og misnota auglýsingarnar.

Ákveðið var að bíða átekta varðandi aðra vefi sem nota Vefskinnu en auk hvolpar.is eru það steintak.is og braskogbrall.is. Fyrir fáeinum dögum kom spammari inn á braskogbrall.is og skellti inn fáeinum auglýsingum.

Í þetta sinnið sá kerfisstjóri það strax og tók aðeins tíu mínútur að skella inn lagfæringunni sem notuð hafði verið í fyrravor á hvolpar.is. Nú vill þannig til að þessir þrír vefir njóta umtalsverðrar umferðar og hafa aldrei verið hakkaðir. Minni ég á að spömmun er ekki það sama og að hakka, auk þess sem þessi spömmun var ekki gerð með bot’um heldur mannlega.

Þó það kunni að virka sérstakt í augum fólks sem ekki forritar vefsíður, að maður groppi sig af að vera spammaður, þá er það nokkuð sérstakt. Í þessu tilfelli vissum við um ákveðinn veikleika en biðum í fjögur ár til að athuga hvort hann myndi uppgötvast og vissum hvernig ætti að loka honum.

Allir sem forrita vefi vita að reynt er að ráðast á auglýsingavefi í svo til hverjum mánuði árið um kring. Vefskinna hefur staðist slíkt álag margfaldlega og til merkis um það er þegar spömmunin gerðist í vor á hvolpar.is, að kerfisstjóri var orðinn sofandi á verðinum.

Í töflunum, Fyrirtæki og Einstaklingar er listi af aðilum sem hafa heimilisföng sem götuheiti og póstsvæði. Póstsvæði er samsett gildi úr póstnúmeri og heiti svæðis og geymt í töflunni Póstsvæði.

Nú er gerð fyrirspurn sem sækir upplýsingar um Hugbrjótur ehf. og alla tengiliði sem við höfum við það fyrirtæki, ásamt póstsvæðum: „Veldu allar færslur um einindi í töflunum Einstaklingar og Fyrirtæki, þar sem númer fyrirtækis er 1 og fyrirtækis númer einstaklings sé líka 1, birtu einnig upplýsingar um póstsvæði í niðurstöðunni.“

Á gagna­grunns­máli væri þetta orðað þannig:

select * from einstaklingar, fyrirtaeki, postsvaedi
 where fyrirtaeki.fyrirt_nr = 1
 and fyrirtaeki.fyrirt_nr = einstaklingar.fyrirt_nr
 and fyrirtaeki.postnumer = postsvaedi.postnr;

Gagnagrunns kerfið myndi skila eftirfarandi gögnum:

Einnig mætti setja sömu fyrirspurn upp þannig að færri dálkar kæmu fram í  niðurstöðunum samanber eftirfarandi:

select e.einst_nr, e.fyrirt_nr, e.nafn, e.starfstitill,
 f.fyrirt_nr, f.fyrirt_nafn, f.fyrirt_heim, f.postnumer,
 f.adalsimi, p.postnr, p.heiti
 from einstaklingar as e, fyrirtaeki as f, postsvaedi as p
 where f.fyrirt_nr = 1
 and f.fyrirt_nr = e.fyrirt_nr
 and f.postnumer = p.postnr;

Niðurstöðurnar væru þá ögn læsilegri í framsetningu:

Myndin hér á eftir sýnir hvernig grunnurinn finnur línu í fyrirtækis töflunni þar sem fyrirtækis númerið er 1. Tvær línur í einstaklings töflunni þar sem fyrirtækis númerið er líka 1. Póstnúmer og heiti svæðis í póstsvæðis töflunni þar sem póstnúmerið er hið sama bæði í póstnúmeratöflunni og fyrirtækistöflunni.

Myndræn framsetning á fyrirspurnunum hér fyrir framan.

Hverri töflu sé skipt upp í dálka (Column) sem nefnast svið (Field). Fyrsta lína töflunnar geymir heiti sviðanna en þessi lína er ekki meðhöndluð sem gögn heldur sem lýsing á hinu hugsanlega einindi.

Hvert einindi sem til er í viðfangs veruleikanum er skráð inn í töfluna og kallast þá tilvik einindis (Instance of entity).

Einindi eru stundum samsett úr upplýsingum sem tilheyra annars konar einindum. Það eru upplýsingar í öðrum töflur en hægt er að tengja þau saman og fletta þeim upp eftir einhverju sameiginlegu gildi. Þannig pörum við skyld einindi eftir skyldleikum sínum eða venslum.

Hið sameiginlega gildi er því skyldleiki beggja eininda.

Ef fyrirtækið Hugbrjótur ehf. inni­heldur atómsgildið 0210 fyrir póstsvæði þá má fletta því upp í töflunni Póstsvæði og finna þar heiti póstsvæðis nr. 0210 sem gæti verið Garðabær. Hér er kominn skyldleiki eða vensl á milli fyrirtækis töflunnar og póstsvæða töflunnar. Öll fyrirtæki búa á póst­númeruðu svæði og öll póstnúmeruð svæði eiga sér heiti.

Töfluheiti: Fyrirtæki.

Hér birtast tvær töflur annars vegar Fyrirtæki og hins vegar Einstaklingar. Við viljum sækja lista yfir tengiliði t.d. hjá Hugbrjóti ásamt  símanúmeri tengiliðs;

Gætum við þá gert venslaða fyrirspurn á báðar töflur í einu þar sem parað er saman sviðið „Nr“ í Fyrirtæki og „Fyrirt nr“ í Einstaklingar og sett sem skylirði að sýna eingöngu færslur þar sem Nr er 1. og fengjum þá upplýsingar um Grjóta og Fríðu.

Töfluheiti: Einstaklingar.

Eins og sjá má þá er hver tafla í raun mengi (Set) yfir þau átómsgildi sem lýsa tilteknu einindi og þó sum einindi eigi hugsanlega samskonar gildamengi þá þarf hvert mengi að lýsa með auðskildum hætti því einingi (Entity) sem um ræðir.

Þó Fyrirtæki og Einstaklingar eigi heimilisföng og samskiptagildi þá er klárlega um ólík einindi að ræða en þó skild eða vensluð. Fyrirtæki geta haft starfsmenn en einnig geta sumir einstaklingar verið eigendur fyrirtækja og þá vaknar sú spurning hvort smíða þurfi sér töflu til að skilgreina Eigendur en líklega væri nóg að hafa þar tvo dálka og þá lyklaða sem eina heild.

Einindi samkvæmt Tölvuorðasafninu er: „Sérhvert hlutrænt eða hugrænt fyrirbæri sem er til, hefur verið til eða gæti orðið til, þar með talin tengsl milli fyrirbæranna. [dæmi] Persóna, hlutur, atburður, hugmynd, ferli o.s.frv. [skýr.] Einindi er til, hvort sem gögn um það eru tiltæk eða ekki.“

Samkvæmt þessari skilgreiningu má því líta á fyrirtæki sem sérstakt hugsanlegt einindi. Maður er einindi, borð er einindi. Einindi sem til er í hlutveruleikanum er oft nefnt tilvik ímyndaðs einindis. Þannig ímyndum við okkur hvernig borð lítur út og hvaða eiginleika það hefur. Raunverulegt borð er þá hlutgert tilvik þeirrar hugmyndar. Hvorutveggja, tilvikið og hugmyndin, geta verið einindi.

Hugsanlegt fyrirtækis einindi hefur nafn, heimilisfang og samskipta gáttir s.s. síma, fax, veffang ofl. Einindið fyrirtæki er þannig almenn lýsing á fyrirtækjum sem hægt er að máta við raunveruleg fyrirtæki. Fyrirtækið Hugbrjótur ehf. er þá tilvik af einindinu fyrirtæki. Hugbrjótur ehf. er þannig einindi líka. Einskonar holdgerving hugmyndar sem lýst hefur verið.

Sé þessari hugsunar-aðferð beitt á Töflu 2a má sjá að hún geymir tvö skýr einindi, Fyrirtæki og Tengiliður. Fyrirtæki hefur heiti, staðsetningu og samskiptagáttir. Tengiliður hefur nafn, titil, heimilisfang og samskiptagáttir. Einnig má greina tvö önnur einindi þegar betur er að gáð en það eru Heimilisfang og Svæði.

Einindi er þannig hugtak (eða aðferð) til að lýsa einhverju sem getur átt sér sjálfstæða tilvist.

Þegar þessari aðferð er beitt á töflur koma upp á yfirborðið spurningar á borð við: „Hversu smá­muna­samlega þarf ég að skipta töflunni upp í einindi?“ Tökum sem dæmi einindið Svæði. Svæði hefur aðeins tvö atóms-gildi, númer og heiti. Ágóðinn af að klippa Svæði út úr töflunni og smíða sérstaka töflu fyrir það er ótvíræður af sömu ástæðum „dagréttinga-frávika“ og áður hafa komið fram.

Nú myndi það spara vinnu við innslátt ef upplýsingar um póstsvæði væru fluttar í sérstaka töflu, í stað þess að slá inn „0210 Garðabæ“ (og stöku sinnum slá inn skekkjuna Garðabær) t.d. 100 sinnum fyrir hundrað einstaklinga eða fyrirtæki í Garðabæ, væri nóg að slá inn númerið sjálft, 0210[2]. Þegar flett væri upp á tilteknu fyrirtæki mætti nota póstnúmerið til að fletta upp heiti þess í viðkomandi töflu.

Tilvik eininda (e. Instance, Entity instance, Instance of Entities) er þegar tafla fær áþreifanlegar (e. Concrete) upplýsingar um einindi sem raunverulega er til í viðfangs?veruleikanum[3] (e. Universe of discourse) sem gagna­grunnurinn nær til. Viðfangs-veruleiki er einnig nefndur raunheimur. Gagna­grunnurinn geymir með öðrum orðum upplýsingar um raunveruleg einindi sem til eru í raunheimi, eða viðfangs-veruleika. Samkvæmt framangreindu má líta á hugsanlegt fyrirtæki sem ákveðið einindi en þegar tiltekið fyrirtæki sem raunverulega er til er fært inn í töfluna má líta á þá færslu sem raunverulegt tilvik einindis. Fyrirtækið er til í raunheimi.

Smá innskot

Ég geri mér vel ljóst að byrjendum í svona umfjöllun líður ekkert voða vel þegar hingað er komið. Ég hef sjálfur verið í þeim sporum. Eitt sinn fékk ég viðamikla sýnikennslu í notkun gagnagrunna og var dálítið vankaður á eftir. Síðar þurfti ég að vinna með gögn og skipuleggja smærri gagnasöfn fyrir lítinn rekstur. Mjög fljótt varð ég var við, eftir því sem reynslan jókst, að þessi grunnur sem hér er framsettur styður við þessa reynslu og gerir hana ánægjulegri eftir því sem líður á. Í rauninni myndi ég hvetja byrjendur til að lesa kaflann hratt yfir, æfa sig í sýnidæmunum í næsta kafla og lesa þennan kafla aftur síðar.

Atómgildi og gildamengi

Atómgildi er gildi sem ekki verður brotið upp í einingar. Heiltalan 10 er atóm-gildi og mannsnafnið Adam er atómgildi (þó það sé samsett úr rittáknum). Mannsnafnið „Adam Alfreð Atlason“ er ekki atómgildi því það er samsett úr þrem stökum gildum. Atómgildi getur þó verið nokkuð teygjanlegt því við gætum þurft að líta svo á að fornafn-föðurnafn sé atóms-gildi eftir atvikum við hönnun tiltekins gagnasafns. Hérlendis eru einstaklingar yfirleitt skráðir með fullu nafni eða fornafn og föðurnafn saman en millinöfn sér. Erlendis er algengt að fornafn og föðurnafn/ættarnafn sé skrásett sitt í hvoru lagi.

Einindi er samsett úr atómgildum[4] (e. Atomic Values). Þetta þýðir t.d. fyrir einindið Fyrirtæki að ekki er hægt eða raunhæft að skipta nafni þess upp í einingar og ekki heldur númeri línunnar (eða færslunnar). Númer færslunnar fyrir Hugbrjótur ehf. er talan 1 sem er heiltala. Nafn fyrirtækisins í dálkinum (eða sviðinu) Fyrirtækisnafn er „Hugbrjótur ehf.“ sem er bókstafa-strengur. Orð og orðasambönd í tölvunar- og gagnagrunnsfræðum eru jafnan nefnd Strengir. Strengir eru röð rittákna sem lesin eru saman í einu lagi. Stakir stafir eru venjulega nefndir stafir, tákn eða rittákn. Þessi tvö svið má þannig skilgreina sem „Nr“ af taginu (e. Type) heiltala (e. Integer) og „Fyrirtækisnafn“ af taginu strengur (e. String).

Þegar einindum er skipt upp í atómgildi sín þá er hvert gildi sett innan ákveðins gildissviðs, t.d. hlýtur röð bókstafa að lenda innan gildissviðs strengja, tölur sem ekki innihalda brotatölur lenda innan gildissviðs heiltalna og tölur sem geta innihaldið brot innan gildissviðs rauntalna. Gildi sem gefa til kynna satt/ósatt, rétt/rangt, já/nei, af/á eru rökgildi á ensku nefnd „Boolean values“ eftir Ensk?Írska stærð­fræðingnum Boole. Í gagnagrunnsfræðum eru slík gildi yfirleitt táknuð með 0 (ósatt) eða 1 (satt).

Gildistegundir í gagnagrunns fræðum eiga sér gildamengi[5] (e. Domain). Með gildamengi er átt við að t.d. heiltölur geta verið heilar jákvæðar eða neikvæðar tölur eða núll. Strengir hafa það gildamengi að geta verið röð rittákna sem rita má með eðlilegu ritmáli eða tómur strengur. Brotatölur (eða kommutölur) séu tölur sem geta haft aukastafi eða brot.

Gildismengið tiltekur jafnan hversu langt það getur verið. Til dæmis getur mannsnafn verið í þjóðskrá Íslands allt að 31 staf og nafn einstaklings getur ekki verið ekkert (NULL). Mánaðafjöldi í almennu dagatali getur verið frá 1 og upp í 12 og getur ekki verið ekkert því alltaf er til mánuður[6].

Mannsnafn myndi falla undir gildamengið strengur og mánaðafjöldi undir heiltölu. Auk þess má tilgreina gildissvið mengisins. Streng má tilgreina að hann geti verið hámark 31 stafur og velja má að mánaðafjöldi sé innan gildissviðsins mjög-lítil-heiltala (e. Tiny-Integer eða TINYINT) sem í MySQL er á gildissviðinu ?128 til 127.

Gildamengi er aðeins hugtak til að tilgreina hvers konar gildi séu gefin á einindi. Ef við t.d. skoðum einindið „Adam Atlason fæddur 1.1.1970.“ Þetta einindi á tvo eiginleika (e. Attributes), nafn og fæðingardag. Við getum geymt nafnið sem streng (gildamengi strengja) og fæðingardag sem dagsetningu. Gildamengi dagsetningarinnar sé þá Gregoríanskt dagatal? Með öðrum orðum þá er gildamengi aðeins reglur til að skilreina eðli þeirra eiginleika þ.e. eiginda, sem einindin hafa.

Einindið Hugbrjótur ehf. hefur þannig eigindin Nr, Nafn, Heimilisfang, Svæði, Aðalsíma, o.s.frv. Hvert eigindi sem slíkt dvelur innan ákveðins gildissviðs t.d. getur Nr. verið frá 0, 1, 2,  og uppúr en ekki  ?1 og niðurúr, allt í heilum tölum.

[1] Þess er gætt eins og kostur er í hugtakaskilgreiningum að notast við Tölvuorðasafn Íslenskrar málnefndar. Sakir skammleika (e. Brevity) er ekki hægt að gera öllum enskum hugtökum nægilega góð skil svo enskum hugtökum er dreift hér og þar í texta bókarinnar. Lesendur eru hvattir til að nota ágæta leitarvél Tölvuorðasafnsins á http://ismal.hi.is/ til að fletta þeim upp.

[2] Póstnúmer á íslandi eru númeruð frá 101 til 902 en í þessari bók hefur verið bætt tölunni 0 framan við póstnúmerin. Þetta er gert til tákns um að allar upplýsingar í gagnagrunnum bókarinnar eru skáldaðar og skrefi frá raunverulegum (almennum, íslenskum) gagnagrunnum. Búast má við af þessum sökum að ýmis póstnúmerasvæði í grunnum bókarinnar séu ekki til á íslandi. Sama afstaða er tekin t.d. til kennitalna, engin raunveruleg kennitala mun finnast í þessari bók.

[3] Margar gagnagrunnsbækur enskar, nefna viðfangs-veruleika eða Universe of Discourse þann veruleika sem við viljum geyma upplýsingar um. Viðfangs-veruleiki getur verið félagaskrár, þjóðskrár eða einkunnatöflur.

[4] Tölvuorðasafnið hefur ekki komið með tillögu fyrir gagnagrunns, og forritunarhugtakið, „Atomic value.“ Atómgildi, eða atómlegt-gildi verður því notað í bókinni.

[5] Þegar þetta er ritað hefur Tölvuorðasafnið ekki gefið út tillögu fyrir þýðingu á gagnagrunns hugtakinu Domain. Domain merkir á öðrum sviðum ýmist lén, umdæmi eða sérsvið. Hér hefur verið valin merkingin gildamengi sem merkir á ensku „set of values.“

[6] Heimspeki er utan efnissviðs bókarinnar, en er mánuður yfirleitt til nema sem hugtak?

Dagréttinga frávik

Gefum okkur að púkinn sem áður var talað um sé fyrir hendi og nú sé hægt að færa inn töflur með upplýsingum og að hann leyfi aðgengi margra notenda í senn að gögnunum. Næsta skref væri þá að ákveða, eða tilgreina, hvernig gögnin skuli geymd, þau sótt og dagréttuð.

Gefum okkur að við séum að störfum hjá fyrirtæki og að það geymi upplýsingar um önnur fyrirtæki sem það sé í viðskiptum við. Margir starfsmanna okkar þurfa aðgang að þessum upplýsingum, sem gætu litið þannig út:

Tafla 2a

Við fyrstu sýn virðist ekkert vandamál vera hér á ferðinni. Auðvelt er að fá upp allar færslur (e. Records) eða línur (e. Tuples) töflunnar og vinsa úr stakar færslur. Stakar færslur gætu verið t.d. „Allar færslur sem innihalda Hugbrjótur ehf. í sviðinu (e. Field) Fyrirtækisnafn.“ Slík fyrirspurn myndi gefa upplýsingarnar í línu 1 og 2, eftir atvikum (e. Respectively).

Segjum nú að fyrirtækið Hugbrjótur ehf. flytji á heimilisfangið „Gagnagarðar 66, 0112 Reykjavík.“ Þá þarf að dagrétta heimilisfang þess í töflunni. Eins og hún lítur út núna væri það tiltölulega auðvelt þar sem aðeins er um tvær færslur að ræða, en hvað ef tengiliðir fyrirtækisins væru orðnir 30? Vissulega mætti þá kalla upp allar færslurnar 30 og breyta gildunum í Fyrirt-heima og Svæði.

Hér kemur fyrsta „dagréttinga frávikið“, breyta þarf gildum fyrir eitt ákveðið fyrirtæki á fleiri stöðum en einum.

Einnig koma hér upp hugsanleg skekkju frávik. Segjum að ritarinn, sem falin er sú ábyrgð að dagrétta breytingarnar, misriti heimilisfangið í einni færslunni og riti „Gagnagarðat 66“ af misgáningi. Niðurstaðan yrði þá 29 réttar færslur og 1 röng. Segjum sem svo að við höfum ritað forrit sem vinsar út öll fyrirtæki eftir heimilisföngum og ritar hvert fyrirtæki á sérstaka síðu. Fyrirtækið Hugbrjótur myndi í þessu tilviki fá tvær aðgreindar síður, eina með 29 færslum og aðra með 1 færslu.

Segjum sem svo að fyrirtæki okkar þyrfti að skipta markaðssókn sinni þannig að „markaðsstjóri stærri[1] viðskiptavina“ fengi ábyrgð á samskiptum við öll fyrirtæki sem hafa tvo eða fleiri tengiliði en „markaðsstjóri minni viðskiptavina“ fengi ábyrgð á samskiptum við þau fyrirtæki sem hafa aðeins einn tengilið. Listaforritið okkar sendir markaðsstjórunum sjálfvirkt niðurstöðurnar en markaðsdeildirnar deila ekki húsnæði. Nú höfum við sent upplýsingar um sama fyrirtækið í tvær gagnstæðar áttir og höfum enn minni tækifærisgátt (e. Window of opportunity) til að laga skekkjuna. Skekkju frávikið vex, tvær markaðsdeildir hafa nú aðgang að sama viðskiptavininum í einu.

Vel mætti hugsa sér fleiri skekkjumörk. Segjum að ritarinn færi öll heimilisföngin rétt en næst þegar nýr tengiliður bætist í hóp viðskiptavina frá Hugbrjóti ehf. misritist nafn fyrirtækisins sem Hugbrjotur ehf. Sex mánuðum síðar breytir fyrirtækið um nafn og verður að Hugkvarnir ehf. Nú keyrum við lítið smáforrit á gagnagrunninn sem breytir öllum færslum með Fyrirtækisheitinu Hugbrjótur ehf. í Hugkvarnir ehf. Nú yrði eftir ein færsla með fyrirtækinu Hugbrjotur ehf. og í hinni ímynduðu markaðsskiptingu okkar er áframhaldandi skekkja. Sex mánuðum síðar hætta Hugkvarnir ehf. störfum, öllum færslum þess er eytt en Hugbrjotur ehf. er ennþá til í viðskiptafærslum okkar!

Besta leiðin til að greiða úr þessum flækjum og frávikum væri að skipta gögnunum upp í tvær töflur sem síðar tengjast saman á skyldleikum sínum. Þetta er einmitt niðurstaða Codds og efni þessarar bókar er að sýna hversu auðvelt þetta er allt saman.

Eyðingar frávik

Segjum nú sem svo að eyða þurfi Guddu Karlsdóttur úr grunninum, sem í sjálfu sér er einfalt. Línunni er eytt út. Því næst koma upp kröfur um að gera lista yfir öll fyrirtæki sem átt var viðskipti við á síðustu 12 mánuðum. Nú var línu 4 eytt þegar upplýsingarnar um Guddu voru fjarlægðar og þar með eru horfnar upplýsingarnar um Kerfagutl ehf.

Þetta eru „eyðingar frávik“ sem Codd nefndi á ensku „Deletion anomaly.“ Þegar eyða þarf gögnum er hætta á að önnur gögn eyðist með eða ekki sé hægt að eyða þeim sem eyða þarf vegna þess að önnur, tengd, gögn leyfi það ekki.

Sé upplýsingunum skipt upp í tvær töflur, fyrirtæki geymd sér og einstaklingar geymdir sér þá hefði verið nóg að eyða línunni með Guddu út úr einstaklings töflunni án þess að fyrirtækinu væri eytt sérstaklega.

Innskots frávik

Segjum nú sem svo að við þyrftum að bæta við nýjum einstakling í grunninn en vitum ekki hjá hvaða fyrirtæki hann er tengiliður. Þá væri óhægt um vik að skrá hann nema skrá fyrirtækið einnig. Hið sama gæti komið upp þegar skrá þarf inn nýtt fyrirtæki en við vitum ekki hver tengiliðurinn er.

Þessar aðstæður nefndi Codd „Innskots frávik“ eða „Insert Anomaly,“ þegar ekki er hægt að setja gögn inn í grunninn vegna þess að ónógar upplýsingar eru fyrir hendi eða skorður (e. Constraints) á innskotum krefjast þess.

Aftur er lausnin fólgin í því að skipta upplýsingunum upp í tvær töflu, fyrirtæki í sérstaka töflu og einstaklinga í aðra. Þá gætum við bætt nýjum einstaklingum inn sérstaklega og fyrirtækjum sérstaklega.

1. Jólakortagrunnur

Þú færð það verkefni að útbúa jólakortagrunn fyrir fjölskylduna. Þú þarft að geyma upplýsingar um alla aðila sem a) þín fjölskylda sendir jólakort og b) alla þá sem hafa sent fjölskyldunni jólakort. Þú vilt vita hver sé tengiliður við þessa aðila t.d. gæti húsbóndinn á heimilinu verið tengiliður við „Jóa frænda“ sem býr fyrir Norðan, því þeir eru skyldir. Húsmóðirin er tengiliður við gamla vinkonu sína sem einnig er fjölskylduvinur. Grunnurinn þarf að geta birt frá hverjum komu jólakort í fyrra en fengu ekki kort á sama tíma. Merkja þarf við hverjir hafa ekki sent jólakort undanfarið.

Hvernig myndir þú leysa þessa kröfu?

1. Listaðu upp alla þætti sem hér er lýst án þess að hafa áhyggjur af töflunni. Endurtaktu listann allt að tvisvar sinnum, þú munt örugglega rekast á eitthvað sem þér yfirsást í fyrstu atrennu. Þessi atriði eru gildin sem þú þarft að geyma.
2. Rissaðu upp tvær til þrjár töflur, eftir þínum hentugleika, og raðaðu gildunum inn í töflur og hópaðu saman í viðeigandi línur. Þetta eru töflurnar með færslum. Endurtaktu þetta tvisvar.
3. Reyndu nú að greina hvaða gildi gera töflurnar skyldar innbyrðis. Hikaðu ekki við að endurhanna þær eina ferðina enn. Þú vilt ekki þurfa þess þegar þú byrjar að forrita[2] lausnina..

[1] Hér eru minni og stærri notað í þeirri merkingu að hver tengiliður eigi viðskipti við okkur og magn viðskipta sé stærðarvirki (e. Quantifyer) á stærð viðskiptavinar.

[2] Þó að þessi bók kenni ekki forritun þá muntu örugglega fá áhugann á slíku von bráðar og hver veit, kannski skrifa ég bráðum haug af skemmtilegum forritunarbókum.

Nýlega þurfti Nálgun að uppfæra fjóra vefja sinna úr WordPress 2.7 í 4.0. Ég uppfæri eins sjaldan og kostur er en eyði því meiri tíma í stöðugleika. Uppfærslur eyðileggja mjög oft meira en þær laga.

Svo liðu nokkrir dagar og ég hafði ekki tekið eftir að síðan útgáfa 3.7 – 3.8 komu á markaðinn var Matt Mullenweg búinn að koma inn stælingu á sjálfkrafa uppfærslu í takt við Chrome skrímslið frá Google sem því miður er skárra en Firefox sem hefur verið í afturför síðan 2007. Tja, vonandi kemur einn daginn frábær gramsaravafri.

Allavega, í dag fékk ég fínan email frá streetrogue.com, nalgun.is, logostal.com og hreinberg.is; allir vefirnir komnir með útgáfu 4.0.1. án þess að ég þyrfti neitt að hugsa eða hafa fyrir neinu nema athuga hvort útgáfan hefði skemmt Theme’in mín.

Hér er lausn fyrir þá sem þurfa. Settu þessa línu í wp-config.php og þú hefur aftur vald yfir eigin vef.

 define( 'AUTOMATIC_UPDATER_DISABLED', true );

Góðar stundir

ps. síríuslý – hefur einhver heyrt talað um NSA?

Tafla 1a

Nafn   Heimilisfang  Sími   Netfang       Veffang

Grjóti Stefsson      Aflatröð 5    599-1234      grjoti@aflatradir.net      www.aflatradir.net/grjoti

Jóndi Bullsson       Boðatröð 6    599-2341      jondi@bodatradir.net www.bodatradir.net/jondi

Gudda Karlsdóttir    Grandatröð    599-3412      gudda@grandatradir.net     www.grandatradir.net/gudda

Þessi skrá er mjög einföld aðeins fimm dálkar og afmörkun dálkanna er með dálka-merki (e. Tab delimited). Einnig mætti afmarka dálkana með öðrum afmarkara (þ.e. lesstaki) s.s. semíkommu (;) og einnig mætti afmarka gildi dálkanna sjálfra með tvíhöggi, samanber:

Tafla 1b

“Nafn”;”Heimilisfang”;”Sími”;”Netfang”;”Veffang”

“Grjóti Stefsson”;”Aflatröð 5”;”599-1234”;”grjoti@aflatradir.net”;”www.aflatradir.net/grjoti”

“Jóndi Bullsson”;”Boðatröð 6”;”599-2341”;”jondi@bodatradir.net”;”www.bodatradir.net/jondi”

“Gudda Karlsdóttir”;”Grandatröð”;”599-3412”;”gudda@grandatradir.net”;”www.grandatradir.net/gudda”

Þessi gögn eru e.t.v. ekki falleg á að líta eða fljótlesin enda ekki ætlast til þess. Tilgangur allra gagnagrunna, hvort heldur settir upp í einföldum textaskrám eða á annan máta er að tölvan geti lesið gögnin eftir einhverju kerfi. Fyrir þessa skrá mætti forrita fremur einfalt forrit sem a) læsi skrána og b) þáttaði (e. Parse) hana í línur, þar sem fyrsta línan hefði dálkaheiti, c) aðgreindi gildin og raðaði upp í línur og dálka eða raðaði upp á spjöld sem notandi grunnsins gæti síðan lesið, breytt, bætt inn eða eytt út og d) gæti skrifað í skrána hafi gögnin breyst eða hreinlega yfirritað hana. Einfalt ekki satt. Nú mætti bæta við forritið fáeinum notadrjúgum aðgerðum s.s. að raða nafnalistanum í stafrófsröð eða eftir heimilisföngum. Notandi gæti þá flett upp á notanda með því að leita eftir símanúmerum eða öðrum mismunandi skilyrðum.

Nú vandast málið ef sú þörf kemur upp að fleiri en einn notandi þurfi aðgang að skránni t.d. á Neti. Hvernig á að bregðast við ef tveir eða fleiri notendur eru að breyta upplýsingum og vista á sama sekúndubroti eða ef sömu línunni er breytt á sama tíma. Þetta mætti leysa þannig að forritið sem les skrána gæti læst aðgangi að henni á meðan hún er lesin í minni og aftur á meðan hún er skrifuð út, sem aftur getur hamlað vinnsluhraða ef t.d. 100 notendur væru að vinna með skrána á sama tíma. Augljóslega getur forritunar vinna vegna einfaldra gagna vaxið og vaxið.

Gott er að hafa hér í huga að 1970 þegar Codd er að birta hugleiðingar sínar um venslaða gagnagrunna með aðferðum „Vensla-algebru“ (e. Relational Algebra) – ekki má gleyma að Codd var fyrst og fremst stærðfræðingur – var öll tölvuvinnsla miðuð við tölvur af stórtölvu og millitölvu gerð og notendur tengdust tölvum sínum yfirleitt með einföldum-útstöðvum (e. Dumb terminals). Einstaklings tölvan sem hugtak þótti fáránleg og algengt var að notendur ynnu margir í einu með sömu gögnin.

Notendur Lýðnetsins eru bundnir að miklu leyti við samskonar vinnuhugmynd og þá var venja. Þegar notandi sækir og les vefsíðu, t.d. gagnagrunnstengdar upplýsingar á innankerfis (e. Online) pöntunarvef, er allt eins víst að hundruð og jafnvel þúsundir notenda séu að sækja sömu upplýsingarnar og hugsanlega á sama tíma. Aðal munurinn á þeim aðstæðum frá því sem var á blómatíma Codds, er að miðlarinn (eða stórtölvan) geta sent gögnin hrá til ráparans (e. Browser) sem getur þá tekið þátt í útlitsmótun upplýsinganna en slíkt er utan viðfangsefnis þessarar bókar.

Það sem þörf er á hér er öflugri lausn en skráakerfi stýrikerfisins geymsluvélarinnar. Lausnin gæti verið púki (e. Daemon) sem er vakandi í vinnsluminni geymslutölvunnar og stjórnar öllum aðgangi að skránni.

Púkinn gæti þá haft yfir að ráða stefjum og geymsluaðferðum sem þáttuðu gögnin  fyrir notendaforritið og tækju við þeim aftur til geymslu. Slíkur púki gæti hugsanlega sinnt þörfum fleiri biðlara forrita samtímis án þess að þau yrðu sérstaklega vör við tafir vegna læsingu á skráaaðgangi.

Gögnin í gagnasafninu gætu þá litið út gagnvart notendaforritunum eitthvað svipað því sem birtist í eftirfarandi töflu. Hér mætti hugsanlega miðla gögnunum þannig til notenda að þeir geti aðeins átt við gildi í einni línu í senn þannig að séu fleiri notendur að vinna með gögnin samtímis, finni þeir ekkert fyrir því svo fremi þeir séu að vinna með ólíkar línur.

Tafla 1c

Ennfremur væri sætt ef púkinn gæfi biðlurunum leyfi til að sækja takmarkaðan hluta gagnanna án þess að forritarinn þyrfti að hafa sérstaklega fyrir þáttun og frekari forskriftun (e. Scripting). Til að mynda mætti sækja öll gögn í töflunni þar sem heimilisfang væri „Aflatröð“ og raða í hækkandi röð eftir símanúmerum, eða í stafrófsröð eftir gildunum í nafn o.s.frv. Slík tækni myndi sérstaklega vera mikilvæg ef gagnaskráin innihéldi t.d. 500.000 línur og notandi gagnanna þyrfti aðeins að vinna með þær 50 línur sem hugsanlegt er að framangreint skilyrði gæfi af sér.

Þetta er þó ekki nóg. Aðal ástæða þess að Dr. Codd vann að hugmyndafræði sinni um venslaða gagna­grunna var, eins og fram hefur komið, að gagnagrunnskerfi þess tíma buðu upp á skekkjur og umfremdir. Ennfremur rakst Codd á ýmis frábrigði[1] (e. Anomalies) sem gátu komið upp við ýmsar aðstæður í gagnavinnslu. Greinin sem hann ritaði árið 1970 voru í raun niðurstöður rannsókna hans sem áttu að sýna með aðferðum stærðfræðinnar hvernig forðast mætti frábrigði, koma í veg fyrir skekkjur (e. Errors) og útrýma umfremdum.

Í viðtölum við samstarfsmenn Codd frá þessum tíma hefur komið í ljós að fyrstu viðbrögð manna við niðurstöðum hans voru að hrista hausinn og segja sem svo „hver nema stærðfræðingur kemur fram með svona?“ Aðrir svo sem Larry Ellison lásu hinsvegar grein Codds og komust að raun um að lausn hans er afar einföld, ekki nóg með það hún svínvirkar. Svo rækilega virkar hún að Larry Ellison er einn ríkari manna samtímans og þú ert að lesa þessa bók. Ekki nóg með það heldur eru allar líkur til þess að þú notir daglega gagnasafns-umsjónarkerfi í einhverri mynd.

Raunin er sú að hér er á ferðinni ein elsta tegund af geymslusvæðum í tölvum en einnig er þetta nokkuð vel skipulagður gagnagrunnur! Tölvunotendur eru svo vanir að vinna með slíkar upplýsingar að þeir meðhöndla þær yfirleitt sem áþreifanlega hluti frekar en skipulagðar upplýsingar og gögn.

Skráasafn á Linux tölvu séð
með Bash skel í Linux.

Myndin hér á eftir eru sömu upplýsingar og á myndinni fyrir framan, eini munurinn er sá að nú er notað grafískt viðmótsforrit (e. Graphical User Interface) til að skoða gögnin. Grafíska forritið hefur samband við stýrikerfi tölvunnar og fær sama lista og áður en unnið er úr gögnunum svo að þau birtast notandanum sem mynd með táknum. Notandinn fær síðan í hendurnar tól sem leyfa honum að vinna með gögnin t.d. mús og hnappa.

Skrásafn á Linux tölvu séð
með FTP forriti í Windows

Myndin hér á eftir er sama eðlis og áður nema gagnalistinn er á skráakerfi tölvu með Windows stýrikerfi. Mappa í Windows er samskonar fyrirbæri og skráasafn eða Directory á Linux.Áður en Windows kom til sögunnar í PC heiminum var DOS stýrikerfið ráðandi sem einnig notaði hugtakið Directory. Bæði hugtökin eru notuð í þessari bók og eiga við sama fyrirbærið.

Ein mappa í trénu er opin svo hægra megin birtast öll þau skjöl sem í henni eru, hvert skjal er greinilega tagmerkt í stýrikerfinu fyrir stærð, heiti móðurforrits skjalsins og dagsetningu sköpunar eða breytingar skjalsins. Greinilega er hér á ferðinni vel skipulagt gagnasafn.

Notendahannað möpputré á Windows skráakerfi
séð með Windows Explorer

Það sem gerir þennan tiltekna gagnagrunn athyglisverðan er að hann býður beinlínis upp á sum þau vanda­mál sem Codd glímdi við í grein sinni. Engin regla í gagnasafninu getur komið í veg fyrir að skjöl með sama heiti séu geymd á mörgum stöðum. Slíkt kemur oft fyrir þegar unnið er með gögn t.d. að fyrsta útgáfa skjals er geymd á einum stað, næst þegar skjalinu er breytt gæti það hafa verið vistað (í afritunarskyni) á annan stað o.s.frv. Við slíkar aðstæður er nærri því vonlaust að hafa yfirsýn yfir hvaða skjal er réttast eða hefur nýjastar upplýsingar. Væru skjölin mörg og sérstaklega ef margir notendur hefðu samtímis aðgang að þeim, væri útilokað að hafa yfirlit yfir hvort óþarfa gögn væru geymd í mismunandi skjölum eða upplýsingar margendurteknar, s.s. umfremdar- eða umframgögn (e. Redundancy).

Dr. E. F. Codd (f. 1923 d. 2003) var breskur stærðfræðingur sem vann að rannsóknum hjá IBM mest allan sinn starfsferil. Á sjöunda áratugnum hafði hann unnið allnokkuð við rannsóknir á gagna­grunnum og gagna­grunns notkun þess tíma. Um 1970 birti hann grein um venslaða gagnagrunna sem hefur gjörbylt allri hugsun varðandi gagnagrunns vinnslu síðan. Hann hafði komist að þeirri niðurstöðu að gagnagrunnar þess tíma og vinnsla með þau gögn sem þeir geymdu leiddi tíðum til skekkja (e. Errors) og umfremdar[1] (e. Redundancy). Árið 1953 flutti hann búferlum frá Bandaríkjunum til Kanada og bjó þar í um tíu ár, í mótmælum við baráttu McCarthy öldunga­deildar­þingmanns gegn Kommúnisma.

Ted Codd
birt með leyfi IBM

Greinina nefndi hann „A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks“ (í. Venslað gagnalíkan fyrir stóra samnýtta gagnabanka). Þar kynnti hann til sögunar gagnalíkan og aðferðir til gagnageymslu sem átti að leysa öll þau helstu vandamál sem á þeim tíma tröllreið allri gagnagrunns vinnslu. Grein hans má finna á slóðinni http://www.acm.org/classics/nov95/toc.html.

Á þessum tíma var mikið um Hierarchical Databases og Networked Databases. Umfjöllun um þau gagnalíkön er utan bókarsviðsins en vert væri að benda á að fletta hugtökunum upp í http://www.hyperdictionary.com/dictionary/ eða í http://computing-dictionary.thefreedictionary.com/.

Árið 1974 hóf IBM þróun á kerfi sem nefndist System/R sem átti að sanna kenningu Codds um venslaða gagnagrunna. Þessi þróun leiddi til fyrstu útgáfu á fyrirspurnamáli sem notað var til að vinna með gögn í gagnagrunnunum sem System/R vann á. Fyrirspurna málið var nefnt SEQUEL sem er skammstöfun á „Structured English Query Language.“ Síðar var málið endurnefnt sem „Structured Query Language“ (skammstafað sem SQL) af lagalegum ástæðum og síðar var það gert að opinberum staðli á vegum American National Standards Institute (ANSI). Árið 1978 voru útgáfur af System/R í notkun hjá ýmsum viðskiptavinum IBM. Árið 1979 var verkefnið lagt niður með þeirri niðurstöðu að venslaðir gagnagrunnar væru vænleg nálgun á gagnagrunns vinnslu.

Það var ekki fyrr en 13 árum eftir að grein Codds kom fyrst út að IBM tók þá ákvörðun að framleiða gagnasafns-umsjónarkerfi sem byggði á kenningum hans og nefndi DB2. Þá hafði Lawrence „Larry“ J. Ellison þegar framleitt Oracle gagnasafns-umsjónarkerfi sitt frá 1977 og öðlast forskot sem hann heldur enn. Larry Ellison hafði í fyrstu ætlað sínu kerfi að vera samhæft System/R kerfinu en IBM leyfði fremur tak­markaðan aðgang að System/R sem leiddi til þess að Ellison þróaði sitt kerfi fullvaxið.

Gagnasafns-umsjónarkerfi á þessum árum þóttu aðeins eiga erindi í stærri tölvukerfum og vert er að hafa í huga að þegar IBM hóf þróun á „IBM PC“samhæfðu einkatölvunni 1979-80 var almennt talið að enginn myndi hagnast á slíku ævintýri. Í dag 25 árum síðar má finna gagnasafns-umsjónarkerfi í einhverri mynd á allflestum tölvum og í notkun alls staðar þar sem tölvur eru notaðar í einhverri mynd.

Þegar leitað er að efni á Vefnum með leitarvél er flett upp í gagnagrunni. Þegar debet korti er rennt í gegnum posavél er tengst við gagnagrunn. Þegar pantaður er flugmiði, bókað hótelherbergi eða vörur pantaðar eru höfð samskipti við gagnagrunna.

Gagna­grunnur eða Database er skipulagt safn upplýsinga sem geymt er eftir skilgreindu kerfi eða markaðri hugsun. Gögnin eru þá grunnurinn sem mynda upplýsingar í grunninum og er þá kominn gagnagrunnur. Bankareikningur er gagna­grunnur og líta má á allar upplýsingar sem geymdar eru eftir skipulögðu kerfi sem gagnagrunn, hvort sem hann er í tölvu eða ekki.

Bókhaldarar geyma til dæmis bókhald sitt í gatamöppu. Flest ef ekki öll bókasöfn geyma upplýsingar um bókaeign sína á sérstökum spjöldum, eða í spjaldskrá.

Þannig mætti lengi telja upp gagnagrunna sem geymdir eru á annars konar miðlum en í tölvu. Þeir eru þó allir skipulagðir eftir skilgreindu kerfi og má bæði sækja upplýsingar í þá og setja upplýsingar inn í þá eftir skipulögðum reglum.

Greinilega setur það gagnagrunni nokkrar skorður ef hann er aðeins aðgengilegur í prentuðu formi, samanber símaskrána. Myndi það auka notagildi grunnsins ef hægt væri að fletta upp t.d. öllum númerum sem enda á 343 eða öllum eigendum símanúmera á Aflagrund 40.

Slíkt er ekki framkvæmanlegt í prentaðri útgáfu en þarfir af slíku tagi hafa ýtt við þróun gagnagrunna í tölvutæku formi sem hafa slíkan sveigjan­leika.

Gagnasafns-umsjónarkerfi eða Database Software er hugbúnaður sem bíður upp á aðferðir til að skipuleggja gagnasöfn í tölvum. Með öðrum orðum; Forrit sem leyfa skipulagningu gagnasafna með aðstoð tölvu. Slík kerfi nefnast á ensku Database Management Systems (DBMS), hér þýtt sem gagnasafns-umsjónarkerfi, stundum uppnefnt gagnagrunns-kerfi.

Hugtakið gagnagrunns-kerfi ætti þó frekar við þegar gagnagrunnurinn hefur verið hannaður og einhver forrit smíðuð til að meðhöndla hann. Þannig eru hvoru tveggja Microsoft Access og MySQL aðeins gagnasafns-umsjónarkerfi.

Þegar gagnagrunnur er aðgengilegur á Vefnum þýðir það að tölvan sem miðlar vefsíðum með gögnum úr gagnagrunni hafi aðgang að gagnagrunns miðlara eða Database Server og geti miðlað þeim gögnum sem sá miðlari geymir.

Gagnagrunns hugbúnaður

Gagnagrunns umsjónarkerfi, eða gagnagrunns hugbúnaður nefnist á ensku „Database Management System,“ skammstafað DBMS. Slíkur hugbúnaður þá ætlaður til að skilgreina og geyma gagnagrunna eftir einhverju kerfi og sníða mismunandi aðgengi að þeim gögnum sem grunnarnir geyma.

Yfirleitt er ætlast til þess að gagnagrunns hugbúnaður leyfi hönnuði grunnsins að sníða hann eftir eigin kröfum, hvort heldur gagnagrunninn sjálfan eða aðgengi að gögnum hans.

Flest slík kerfi bjóða forritunar skil (Application Programming Interface eða API) sem leyfa að gerð séu sérsniðin forrit er geti tengst við grunnana. Gott dæmi um slíkt er einmitt vefsíða sem vinsar upplýsingar úr gagnagrunni. Annað dæmi gæti verið Microsoft Access sem leyfir að smíðað sé forrit utanum grunninn.

Til eru ýmsar tegundir slíkra gagnasafns-umsjónarkerfa en vinsælust eru kerfi fyrir venslaða gagnagrunna (Relational Databases). Best þekktu dæmin fyrir einstaklings notkun og smærri fyrirtæki eru Microsoft Access, dBase og Borland Paradox. Þessi kerfi eru þó smápeð við hlið stóru gagnagrunns miðlaranna s.s. Oracle, Microsoft SQL Server, IBM DB2, PostgreSQL, SAP og MySQL, svo fáein vel þekkt nöfn séu nefnd.

Miðlara/biðlara vinnsla

Yfirleitt er gert ráð fyrir því þegar um gagnagrunns miðlara er að ræða að gagna­grunnurinn sé geymdur á sérstakri tölvu og þar sé keyrður sérstakur hugbúnaður, oftast sem púki eða Daemon sem stjórni öllum aðgangi að grunninum og þeim gögnum sem hann geymir. Slík uppsetning er jöfnun höndum nefnd miðlari eða þjónn (Server).

Miðlarinn sér um að miðla gögnum í grunninum til notendaforrita sem nefnast þá biðlarar (Clients) samkvæmt einhverri aðgangsstýringu (e. Access Control) og skammta notenda aðgengi (e. User Access).

Mikilvægt er þegar hér er komið að gefa aðgangsstýringu og notenda aðgengi góðan gaum.

Þegar gagnagrunnur er hannaður er ekki aðeins ákvarðað hvaða gögn séu geymd og hvernig heldur einnig hverjir geti séð hvaða gögn, hvernig þeir geti séð þau, og síðast en ekki síst hverjir mega eyða gögnum, bæta nýjum við eða dagrétta þau sem fyrir eru. Allt þetta er framkvæmt í miðlaranum en ýmist umbeðið eða skoðað gegnum biðlara.

Gagnagrunnsþjónar eða Database Servers miða ætíð að því að gögnin séu á netþjóni og biðlari sæki í aðgang að gögnunum gegnum nettengingu eftir atvikum. Þá er gert ráð fyrir að gögnin fái þeir einir séð sem hafa til þess tiltekin leyfi eða aðgang.

Yfirleitt er þannig gert ráð fyrir að mismunandi notendur með mismunandi aðgangsheimildir sjái misýtarleg gögn. Í slíkum tilfellum er einmitt mjög gott að hafa einhvers konar forritunarskil til að geta saumað aðgangsstýringar betur eftir þörfum. Sem dæmi væri grunnur sem leyfir starfsfólki að fletta upp vörum og gera tilboð en yfirmönnum að stofna nýjar vörur og skilgreina grunnverð.

Eins og fram hefur komið er MySQL gefið út með samskonar hætti og Aladdin Ghostscript, sem merkir að uppruna-kótinn (e. Source code) er opinber, miðlarinn og biðlaraforritin eru frí fyrir  UNIX (og Linux). Auk þess eru eldri (úreltar) útgáfur algjörlega opnar með GPL leyfi.

Þetta merkir að sé MySQL miðlarinn notaður á UNIX/Linux verkvangi, hvort heldur í persónuþágu eða viðskipta kostar hann ekki neitt. Þó eru sett mörk á þessa skilgreiningu og óskað leyfisgreiðslu ef:

•  MySQL miðlarinn er seldur til þriðja aðila eða sem hluti annars hugbúnaðar eða þjónustu.
• Notandi krefjist greiðslu fyrir t.d. vinnu við að setja upp og viðhalda MySQL þjóni fyrir viðskiptavini.
• MySQL miðlaranum er dreift á miðli í útgáfu (t.d. söluútgáfu eða á disk) og tekin er greiðsla fyrir miðilinn (þó ekki sé nema að hluta).
• MySQL er notaður á Win32 (Windows 95, 98, NT, 2000, XP, 2003) kerfi.

Við þær aðstæður að notendaleyfis er krafist þarf aðeins eitt leyfi fyrir þá vél sem keyrir miðlara forritið „mysqld“. Eitt leyfi dugar fyrir vélina þó hún hafi fleiri örgjörva og þó hún keyri mörg tilvik (e. Instance) þjónsins, einnig er eitt leyfi nóg án tillits til fjölda þeirra biðlara sem tengjast grunnum þjónsins.

Eftirfarandi heimspeki er lögð til grundvallar MySQL notendaleyfinu:

• SQL biðlara safnið (e. Client library) skal vera frítt svo það megi innifela í söluvöru án takmarkana.
• Fólk sem vill hafa frían aðgang að hugbúnaðinum, sem útgefendur hans hafa lagt mikla vinnu í, geti fengið hann að því tilskyldu að þeir séu ekki að hagnast beinlínis á honum m.a. með dreifingu.
• Fólk sem vill nota hugbúnaðinn í eigin kerfum, sem jafnframt séu til sölu í hagnaðarvon, getur fengið það en ættu að greiða fyrir afnotin.
• Venjuleg innanhúss notkun sé ókeypis. Hins vegar vilji einhver nota miðlarann í hagnaðarskyni, gæti sá sami aðstoðað við þróunarkostnaðinn með því að kaupa þjónustu samning, með þátttöku í skjölun, kóta-dæmum eða á einhvern annan hátt.
• Stefnan er sú að enginn ætti að þurfa að greiða fyrir hefðbundnar uppfærslur en þó gæti komið fyrir að greiðslu væri óskað fyrir meiriháttar uppfærslur með nýjum eiginleikum s.s. færslu stuðningi (e. Transaction support).

Þannig ætti MySQL að vera góð fjárfesting miðað við aðrar lausnir.

Win32 verkvangurinn (Windows 95 og yngri Windows útgáfur) er stýrikerfi selt í hagnaðarskyni (e. Commercial system) og öll þróunar tól og forritunar umhverfi fyrir það eru dýr. Þess vegna sér MySQL AB sér ekki fært annað en að krefjast greiðslu fyrir notkun miðlarans í því umhverfi.

Hvað varðar verð á notendaleyfi, þ.e. við þær aðstæður þar sem þeirra er krafist er best að lesa skjalasafn útgefanda sem nálgast má á framangreindri slóð. Verðið fyrir eitt notendaleyfi var um árabil aðeins 200 USD (dollarar) en virðist hafa hækkað í 495 USD þegar þetta er ritað.

Hjá MySQL AB er boðin ágæt notendaþjónusta gegn vægu gjaldi, og er framsett í mismunandi verð­flokkum. Án efa hentar slík þjónusta vel fyrir þá sem reka MySQL í viðskiptatilgangi eða undir miklu álagi.

Sumir telja MySQL einnig til tekna að kótinn miðlarans er nær eingöngu gerður af einum og sama manninum sem jafnframt býr yfir margra ára reynslu í kótun. Þess vegna sé lítið af um­fremdar (e. Redundant) kóta í kerfinu. Megnið af algrímunum[1] sem kótinn er byggður á voru gerð á tímabili þegar tölvur voru frekar hægvirkar (miðað við hraðvirkari vélar nútímans) með takmörkuðu vinnsluminni.

Helstu breytingarnar kótans í gegnum árin taka tillit til aukins vinnsluminnis með því að nýta sér hluta þess sem skyndiminni. Af þessum sökum voru algrímin í upphafi þróuð til að vera hraðvirk án þess að krefjast mikils af vélbúnaðinum.

Líta má á að kótinn hafi aðeins orðið skilvirkari með árunum. Miðað við þær vinnureglur sem hér koma fram þá mega notendur MySQL treysta því að nýir eiginleikar sem birtist í kerfinu eigi ekki að koma niður á hraða, því hraði og áreiðanleiki hafa jafnan verið aðal vörumerki miðlarans.

Þegar MySQL var fyrst hannaður, og allar götur síðan, hefur aðal krafan verið hraði og aftur hraði, miklu háværari krafa en krafan um fjölda eiginleika (e. Feature quantity). Þess vegna hefur verið sneitt hjá þróun dýrra[2] eiginleika sem eftir sem áður má setja upp með forrits-rökum. Í greinum eftir höfunda og í kóta dæmum hefur verið sýnt fram á að þetta stenst vel og m.a. er hægt að framkvæma færslur (e. Transactions) og ákvæði framandlykla algjörlega með forrits-rökum og nýta þar bæði þrædda vinnslu þjónsins og læsingu á töflum.

Á aðal vefsetri miðlarans (www.mysql.com) er að finna efni af þessu tagi auk langra lista yfir alla þá þætti sem miðlarinn styður. Það sem helsta athygli vekur við þann lestur er að þróun kerfisins hefur verið mjög hröð og í dag (útgáfa 5.0) eru nærri allir þættir, sem hefur skort hingað til, komnir á hlaðborðið (salat barinn). Bækur sem hafa tekið síðupláss í að telja upp hvað hægt er að gera og hvað ekki hægt að gera úreldast því hraðar.

Fyrir það að MySQL hönnuðirnir völdu í upphafi þá hluta SQL staðalsins sem þeim hentaði er ekki hægt að segja að forritið sé samhæft staðlinum í öllum atriðum. Þetta er þó álitamál því allar aðgerðir þjónsins fylgja staðlinum að einhverju leyti og í því helsta sem máli skiptir. Forritari sem kann skil á SQL getur því unnið með gagnagrunna í miðlaranum áreynslulítið. Auk þessa er það stefna MySQL AB að þjónninn verði í náinni framtíð al-samhæfður við ANSI SQL 92 staðalinn. Allt virðist líka stefna að þeim brunni að þetta muni standast.

Til þess að nota MySQL með ýmsum forritunarmálum þarf forritunarskil (API) og frá upphafi hefur miðlarinn verið gefinn út með C og Perl forritunarskilum. Síðan hafa komið út fleiri söfn (Libraries) sem öll utan Java safnsins byggja á C söfnum.

Slíkt veitir forriturum greiðan aðgang að því að smíða eigin forrit og biðlara útgáfur sem nota MySQL grunna. Til dæmis eru PHP forritunarskilin sem vinsæl eru í gagna­grunnsmiðlun á Vefnum byggð á C safninu. Sá sem þekkir til notkunar PHP safnsins mun þekkja notkun þess ef sá sami vildi forrita aðgang að grunnum sinum í C málinu.

Þegar kerfið var orðið þokkalega heillegt kom upp þörfin á að afkastaprófa (e. Benchmarking) miðlarann og bera hann saman við önnur sambærileg kerfi. Leit var hafin að afkastaprófunum sem gætu hentað en í ljós kom að flestar slíkar prófanir s.s. TCP-afkastaprófanir[2] skoða afkastagetu SQL miðlara byggða eftir viðmiðuninni færslur-á-sekúndu (e. Transaction pr. Second) og þá sem ein lokatala.

Hönnuðir MySQL litu svo á að slík prófun væri þeim gagnslaus m.a. af þeim sökum að fáir notendur inna (e. Execute) forrit sín eftir sömu formerkjum og þessar prófanir svo nærri vonlaust þykir að dæma heildar virkni eftir þeim. Auk þess að MySQL bauð ekki upp á færslu (e. Transactions) möguleika á þessum tíma.

MySQL afkastaprófanirnar eru hannaðar til að sýna fram á hversu hraðvirkur SQL gagna­grunns­miðlari er í algengum aðgerðum (e. Operation), s.s. að afla tengingar (e. Connection) við miðlarann, framkvæma einföld innskot[3] (e. Inserts) eða samtvinnun[4] (e. Join) tveggja taflna með lyklun (e. Key). Þetta leyfir þeim einnig að mæla álag (e. Load) á vefsíðu þegar aðgerðablöndunin (e. Mix of operations) er þekkt. Að sjálfsögðu krefjast slíkar mælingar þess að forritarinn skilji eðli forrita sinna þegar slíkar prófanir eru framkvæmdar.

Eftir því sem tímar liðu komu fram auknar kröfur á MySQL póstlistanum (e. Mailing list) varðandi MySQL eiginleika (e. Features) og hvernig þeir væru í samanburði við aðra miðlara. Aðalhönnuði miðlarans, Monty, leist illa á að grafa í gegnum gömul tilvísana söfn (e. Reference material) sem oft voru úrelt til að finna slíkar upplýsingar. Hann upphugsaði því forrit sem gæti sjálfkrafa (e. Automatic) fundið út hvaða getu gagnagrunnsmiðlarar hefðu upp á að bjóða. Honum datt í hug að slíkt forrit væri einnig öflug prófun á getu MySQL miðlarans þegar honum væru sendar margar afbrigðilegar fyrirspurnir (e. Abnormal Queries).

Til þess að framkvæma slíka prófun þurfti einhverja hugmynd um getu þeirra miðlara sem prófaðir voru en vinna við að fletta slíku upp og kóta er mjög seinleg. Því var búið til forrit sem gat fundið slíkt út sjálfkrafa. Við fyrstu prófanir tólsins kom ýmislegt óvænt í ljós, miðlararnir sem prófaðir voru hrundu (e. Crash) við mikið álag og var slíkt svo algengt að forritið var nefnt „crash-me.“ Svo ágengt er forritið að eini gagnagrunns miðlarinn sem hefur verið prófaður með því án þess að hrynja er Oracle. Við prófanir hafa að sjálfsögðu komið fram ótal lýs (e. Bugs, í. pöddur) í MySQL sem hafa allar verið lagaðar.

Forritið crash-me og afkastaprófanirnar eru útfærðar (e. Implemented) sem Perl DBI/DBD forskriftir (e. Scripts). Forrit þessi gera þúsundir fyrirspurna á valinn gagnagrunns miðlara til að finna út hvernig hann virkar við raunverulegar aðstæður. Við keyrslu koma þá upp helstu mörk (e. Limits) á vinnslu miðlarans. Einn kostur forritsins er sá að gagnagrunns hönnuður getur hannað SQL grunna sína á færan­legri (e. Portable) máta. Hann getur t.d. með aðstoð þeirra fundið út mörk þess miðlara sem myndi geyma grunnana.

Algengustu aðgerðategundir sem crash-me prófar eru INSERT, UPDATE, DELETE og SELECT, aðgerðir sem fylgt er eftir með að velja eða smíða töflur og atriðaskrár. Dæmi um þá gagnagrunns miðlara sem hafa verið prófaðir með tólinu eru: Adabas-D, Access, DB2, Impress, Informix, MS-SQL Server, MySQL, Oracle, PostgreSQL, Solid og Sybase.

Þær afkastaprófanir sem gerðar eru eiga að gefa nokkuð góða mynd af þeim hraða sem hver miðlari ber í það og það sinnið. Heildarniðurstöður á prófunum á milli miðlarategunda geta þó verið villandi og ber að varast að bera þær grimmilega saman. Sum próf eru keyrð mismunandi oft, með mismunandi skilyrðum og mismunandi fjölda lína (færslna). Einn SQL miðlari gæti verið mjög lélegur í sumum ómerki­legum (e. Unimportant) aðgerðum en afbragðs góður í öðrum sem gætu verið einmitt þær sem hönnuðurinn þarfnast.

Ágætt er að bera saman niðurstöður sama gagnagrunns miðlarans eftir verkvöngum (eða stýrikerfum) og útgáfunúmerum. Til dæmis hafa samanburðar-prófanir á MySQL miðlaranum sjálfum leitt í ljós ýmsar niðurstöður:

• Linux 2.2. er mun hraðvirkari en Linux 2.0 á fjölörgjörva tölvum. Þetta má meðal annars rekja til þess að Perl túlkurinn og MySQL miðlarinn ná að keyra á sitt hvorum örgjörvanum og SMP[5] kóti keyrist hraðar.
• Linux gefur 7% hraðvirkari vinnslu en Windows 98 og 49% hraðvirkari en Windows NT á samskonar tölvu.
• Windows 98 gefur 27% meiri hraða en Windows NT á samskonar tölvu.
• MySQL á Pentium II 400Mhz tölvu og Linux 2.2 stýrikerfi er miklum mun hraðvirkari en Sun Ultrasparc 400 Mhz tvíörgjörva tölva með Solaris 2.7 stýrikerfi. Þessar niðurstöður gætu orðið allt aðrar undir auknu álagi (e. Higher Load).
• Ef framkvæmd eru mörg innskot (e. Inserts) á Solaris tölvu má ná 22% hraðaaukningu með því að auka örgjörva aflið um 100%.
• Yfirbyggingin (e. Overhead) fyrir notkun MyODBC, og líklega fyrir flesta ODBC rekla er minnst 19%.
• Meðan prófanirnar voru framkvæmdar var auðvelt að vinna aðra vinnu á Linux vélinni á meðan en á NT var nánast ómögulegt að framkvæma neina aðra vinnu. Að opna kvaðningar-­glugga (DOS glugga) tók 30 falt lengri tíma og við vélritun tók u.þ.b 10 sekúndur fyrir bókstafi að birtast á skjánum.

Heilmargt er að gerast í afkastaprófunum hjá MySQL og fylgjast má með hvað þar gerist á slóðinni http://dev.mysql.com/tech-resources/benchmarks/ (Ath. ný slóð). Hér til gaman birtist mynd af samanburðargrafi frá eWeek sem sýnir niðurstöður úr prófunum.

Niðurstöður samanburðar prófana eru skemmtilegar fyrir notendur sem nota einfalda grunna t.d. fyrir vefsíður undir litlu álagi. Þær eru hins vegar nauðsynlegar forriturum sem starfa við þróun gagnasafns-umsjónarkerfa og þá til samanburðar. Samanburðar t.d. á getu eigin kerfis gagnvart getu samkeppnis kerfa auk lúsarleitunar og annarra kerfisþátta eins og þeir hjá MySQL AB hafa gert. Einnig henta slíkar prófanir vel fyrir kerfisstjóra sem e.t.v. reka blandað miðlara umhverfi eins og gert er hjá hýsingar fyrirtækjum t.d. gagnavöruhúsum.

Þess má að lokum geta að þeir hjá TcX nota gagnagrunna sem innihalda yfir 50 milljón færslur, og ekki má gleyma að miðlarinn var í upphafi þróaður til utanumhalds þeirra eigin grunna, sem skýrir að hann hefur frá upphafi borið þess merki: eiginleikar eru eitthvað færri en SQL staðallinn krefst en rekstur er kostnaðarlítill og hraði (og væntanlega öryggi) er í hámarki.

Öll þessi kerfi kosta einnig mikið í vinnslu (e. Resource intensive). Bæði er að kerfin eru kostnaðarsöm í notendaleyfum auk þess að til þurfti öflugustu vélar undir þau.

Helsti tölvukosturinn voru tölvur á borð við Digital Alpha RISC System, Sun SPARC  eða sambærilegar vélar sem eingöngu voru notaðar með UNIX stýrikerfum oft sérhönnuðum fyrir hvern verkvang fyrir sig.

Stór fyrirtæki og stærri háskólar áttu auðvelt með að eyða milljónum í notendaleyfi og vélbúnað en smærri aðilar og einstaklingar höfðu um fátt að velja nema þá helst veigaminni skjáborðsforrit á borð við dBase, Paradox og síðar MS Access.

Þó eitthvað væri í boði af ódýrum miðlara/biðlara lausnum þá studdu þau síður við SQL staðalinn en buðu frekar eigin lausnir.

Upprunalegur höfundur MySQL, Michael „Monty“ Widenius, hafði unnið við gagnagrunnsþróun hjá sænska fyrirtækinu TcX frá árinu 1979 og meðal annars þróað þar gagnasafns-umsjónarkerfið UNIREG til notkunar innanhúss. Árið 1994 hóf TcX þróun á vefværum hugbúnaðarlausnum og notaði UNIREG gagnagrunna sem gagnatrog.

Hönnuðirnir hjá TcX litu til SQL, tískuyrðis sem átti vaxandi vinsældum að fagna og gæti hentað sem framhlið á lágtækni stefjusöfnin (e. Low Level Libraries) sem þeir notuðu. Við fyrstu sýn virtist sem mSQL gæti hentað en við frekari eftirgrennslan og rannsóknir var ljóst að þörf var á að kóta SQL vél (SQL Engine) frá grunni.

Fyrst höfðu þeir farið þá leið að geyma grunna í mSQL vél og hannað forrit til samskipta við hana en skiptu svo út gagnagrunns-vélinni án þess að skipta út forritunum. Þetta gerði þeim kleyft að spara sér heilmikla vinnu. Eins og fyrir algjöra tilviljun stóðu þeir uppi með söluhæfan gagnagrunns miðlara byggðan á SQL tækni.

Fljótlega var tekin sú ákvörðun að gefa MySQL út í samræmi við hugmyndir Peter Deutsch hjá Aladdin Enterprises, sem hafði áður gefið út Ghostscript. Hugmyndin virkar þannig að útgefandi á allan höfundar- og útgáfurétt og leyfir öðrum að nota forritið svo fremi þeir selji það ekki sem hluta af sinni lausn.

MySQL sló fljótt í gegn í tölvuvinnslu um allan heim. Einstaklingar og smærri fyrirtæki, að ekki sé minnst á skóla, gátu sótt og sett upp hraðvirkan og einfaldan gagnagrunnsmiðlara fyrir Unix og Windows umhverfi (og Mac) og þróað grunna sem að mestu voru samhæfðir útfærslum stærri og dýrari kerfa.

Kerfið varð fljótt hluti af Linux dreifingum (Distros) og undantekningarlaust í boði hjá vefhýsingarfyrtækjum og þá frítt. Sá dagur kom að MySQL vörumerkið og fyrirtækið sem rak hann var keypt af Sun Microsystems. MySQL AB í Svíþjóð hafði ávallt boðið uppá þjónustu við aðila sem vildu reka grunna á MySQL kerfum en voru tilbúnir að greiða fyrir þjónustu.

Ekki löngu eftir eigendaskiptin var Sun Microsystems keypt af Oracle og rannþá MySQL inn í eignasafn Oracle. Fljótlega upp úr því komst Monty Widenius að þeirri niðurstöðu að honum mislíkaði hvernig Oracle ætlaði að viðhalda hugbúnaðinum og stofnaði Maria DB sem hóf áframhaldandi þróun opins hluta kerfisins.

Síðan MariDB hóf starfsemi hefur það kerfi notið viðlíka velgengni og MySQL áður. Flest vefhýsingarfyrirtæki bjóða MariaDB sem möguleika og það kerfi keyrir hnökralaust þá grunna sem áður voru hannaðir fyrir MySQL.

Oft er rætt um „three-tier,“ „two-tier“ og „multi-tier“ umhverfi. Er þá átt við þegar notandi er á einu sviði, gagnagrunnur á öðru og jafnvel annar grunnur eða vinnslugeta á því þriðja.

MySQL þjónninn styður við forritunarskil fyrir forritunarmálin C, Perl, Java, Python og C#. Þetta leyfir að tengjast má þjóninum með aðstoð viðeigandi tengingar sem er sérhönnuð fyrir MySQL og það forritunarmál sem er notað hverju sinni.

Með blöndun þessara tæknitóla má smíða fullvaxnar biðlara/miðlara (Client/Server) lausnir á borð við gagna­grunns­tengd vefsvæði án mikils kostnaðar (hlutfallslega). Sé þá verð hug­búnaðarins, og umhaldsvinna, borin saman við sambærileg (og jafnvel öflugri) kerfi sem eru vinsæl á markaðnum.

Þó MySQL kosti lítið, og í sumum tilfellum ekki neitt, þá er ekki allt fengið þar með. Við sumar aðstæður gæti gagnagrunns hönnuðurinn þurft á að halda víðtækari lausnum auk þess sem sumar útfærslur krefjast meiri vinnu við kótun en önnur og dýrari kerfi bjóða.

Mikilvægt er að íhuga heildarkostnað við uppsetningu og rekstur hugbúnaðarkerfa en þegar allt er reiknað, með hýsingu, vélakosti og vinnu við hönnun, þróun, viðhald og rekstur, er upprunalegt kaupverð oft aðeins brot af kostnaði.

Oft eykst kostnaður gríðarlega vegna þess að sá sem forritar og sá sem biður um forritið tala ekki sama tungumálið. Sum hugbúnaðarfyrirtæki hafa yfirleitt sérhæfða ráðgjafa sem hafa kunnáttu og reynslu í að setja sig inní þarfir verkbeiðandans og kann tungumál og hugsunarhátt forritarans.

Annað atriði sem einnig eykur kostnað gríðarlega er kröfulýsingin og þarfagreiningin.

Sá sem þarf forrit vill helst lýsa því munnlega og fá það afhent á morgun. Kannski hugsar hann það ekki þannig en undir niðri eru vissar tilfinningalegar hvatir sem hafa áhrif á hvernig kröfulýsingin er framsett.

Þarfagreiningin er upprituð og jafnvel teiknuð greining á því hvernig kröfulýsingin komst til skila. Í þeim tilfellum sem kröfulýsingin er munnleg er greiningin alltaf 50% misskilin, sé lýsingin skrifleg verður greiningin aðeins 25% misskilin.

Í öllum tilfellum ef hanna skal gott kerfi og halda kostnaði í lágmarki, þarf verkbeiðandinn að skrifa kröfulýsinguna niður og síðan fara yfir greininguna skref fyrir skref þegar hún er gerð. Oft vill fólk fara hratt framhjá þessum tveim þáttum en reynslan hefur margsannað að á þessum tímapunkti þarf að vanda sig mest.

Gagna-skilgreiningarmál, á ensku Data Definition Language (DDL) eru notuð til að skilgreina gagnageymslur. Gagnageymslur fjalla um hvernig gagnagrunnurinn eða gagnasafnið skuli uppbyggt.

Gagna-meðhöndlunarmál, á ensku Data Manipulation Language (DML) er málfræði til að meðhöndla upplýsingar. Þessi málfræði tiltekur hvernig gögn eru send inn í töflur og sóttar úr þeim einnig hvernig þeim er breytt eða eytt.

SQL staðallinn er því vel útfærð og hnitmiðuð málfræði sem nærri allir framleiðendur gagnasafns-umsjónarkerfa hafa orðið ásáttir um.

Í dag eru það stofnanirnar ANSI (American National Standards Institute) og ISO (International Standards Organisation) sem gefa staðalinn út. Fjöldi framleiðanda hafa kosið að fylgja staðlinum en flestir ef ekki allir gera það á sinn eigin hátt. Þannig má læra SQL í hvaða SQL-samhæfðu kerfi sem er og á skjótum tíma tileinka sér næsta kerfi því þekkingin er yfirfæranleg.

Viðmið
Biblían er 5,5 megabæti
Hvað rúmar 4 GB vinnsluminni margar Biblíur?
Hvað er ein ljósmynd stór?

Örgjörvinn kann eina skipun: Kveikja sem er þá klukkuslag því einnig þarf að vera hægt að slökkva.

Örgjörvinn kveikir einu sinni og er þá biti kveiktur eða virkur = 1. Sé bitinn slökktur eða óvirkur er hann = 0.
Átta slög í röð – kveikt eða slökkt – er 1 Bæti.

A = 1 Bæti

Skilgreining:
Bæti er samsett úr 8 bitum og biti er eitt klukkuslag (rið, Hz).
A = 01000001 (nr. 65)
B = 01000010 (nr. 66)
Biti er táknað b
Bæti er táknað B
AB = 2 Bæti

Ástæðan fyrir því að ég valdi MySQL sem viðfangsefni var sú að kerfið er vinsælt í vefsíðugerð auk annarra þátta: MySQL kostar ekkert fyrir námsfólk og þar sem búnaðurinn tilheyrir opnum lind­um (e. Open Source) er auðvelt bæði að nálgast hugbúnaðinn og upplýsingar um samsetningu hans.

Um mitt árið 2003 sótti ég um og fékk ég styrk frá Menntamálaráðuneytinu til verksins en vegna annarra verkefna dróst að ég hefði tíma til að ljúka verkinu það ár. Úr því rættist sumarið 2004 að ég hafði aðstæður til að sinna því af þeirri athygli sem verkið verðskuldar.

Aðaláhersla er lögð í bókinni á gagna­grunns­fræði sem nálgun og SQL málið sem útfærslu. Því sterkari sem notandinn er í notkun þessara fræða, því betur á hann með að tileinka sér þau kerfi sem byggja á þeim. Fullyrði ég af reynslu minni í kennslu að því meir sem nemandinn tekst hlutlægt á við þessi fræði breikkar hann og dýpkar getu sína og færni án þess að vera háður einu vörumerki öðru fremur.

Bókina ber því fyrst og fremst að lesa sem gagna­grunnsbók með MySQL sem fararskjóta. Hún er aðgengilegt frítt sem á PDF sniði á slóðinni shop.not.is/old.

Fyrsti kafli bókarinnar einblínir á gagnagrunns hugsunarhátt og þau hugtök sem þar að lúta. Því næst er stutt yfirferð sem stiklar á stóru með sýnidæmum sem allir gagnagrunns notendur og hönnuðir þurfa að skilja og kunna. Næstu kaflar þar á eftir er handbók og uppflettirit yfir þætti sem MySQL styður.

Strax í upphafi var ljóst að WordPress væri besta kerfið fyrir vefinn. Kerfið er vel þekkt og vinsælt, auðvelt er fyrir fólk að setja inn texta og myndir. Þá er hægt að gefa fleirum aðgang að kerfinu og aðgangsstýra.

Með aðgangsstýringu má skilgreina hverjir séu kerfisstjórar, hverjir séu ritstjórar og hverjir megi skrifa. Á þennan hátt hentar WordPress mjög vel fyrir einfalda en kraftmikla vefi þar sem fleiri koma að efnistökum en vefstjórinn einn.

Einn af stóru kostum WordPress er hve auðvelt er að nálgast útlitshönnun kerfisins. Þannig skilgreindum við útlit Hundasport.is með því einu að nota meðfylgjandi útlitsþema (Theme) og aðlaga það aðstæðum.

Síðar höfum við aðlagað fleiri útlitsþemu svosem sjá má í vefnum streetrogue.com sem hannað var með sams konar vinnuaðferð. Von er til þess að við þróum fleiri útlit, sem er kostur fyrir þá sem vilja einfalda, kraftmikla en ódýra vefi.

Að setja upp einfaldan WordPress vef á hýsingu og skella inn útlitsþema er gert á hálfum degi og er ódýrt eftir því. Þá er auðvelt að endurbæta virkni vefsins með forritsviðbótum, ýmist sem finnast á Netinu eða við skrifum frá grunni.

Í dag eru fáeinir vefir Nálgunar uppsettir á þennan hátt.

Í þessum tilgangi var hannað Uglukerfi sem staðsett er á einu undirléna okkar. Fyrsta útgáfa þess miðlaði xml skrám sem hvaða vefur sem vera skal gat lesið og nýtt til að birta auglýsingaborða.

Þegar umferð á vefjum okkar jókst sáum við að xml útgáfan hægði á umferð. Því var kerfið endurhannað og sett upp JavaScript kerfi sem skilaði sama tilgangi án þess að hægja á vefjunum. Ef vefsíða kæmi til lesanda hraðar en uglan skilaði sér, þá kæmi uglan eftirá.

Hægt er að sjá á „uglur.nalgun.is“ hvaða vefir frá Nálgun nota uglukerfið og hverjir nota Adsense.

Þetta hefur þau áhrif að ef einhver vill setja borða á einn vefja okkar þá birtist hann á víxl á hinum vefjunum einnig. Því eru sömu plássin samnýtt af tveim til þrem aðilum í senn.

Notkun vefsins er ókeypis fyrir þá sem vilja skrá smáauglýsingar. Vefurinn er í raun smíðaður vegna auglýsingahóps sem hefur verið virkur á Facebook í fáeina mánuði.

Vefurinn er uppsettur í Vefskinnu frá Nálgun. Það kerfi er einnig notað fyrir hvolpar.is og hefur reynst afar vel.

Vefskinna er þægilegt og hraðvirkt kerfi sem er sérhannað fyrir vefi af þessu tagi. Kerfið er tengt við Facebook og hefur rekstur þess verið villulaus í tvö ár.

Strax fyrstu vikuna streymdu auglýsingar inn á vefinn og eru margir tugir notenda nú þegar virkir í kerfinu. Óskar Nálgun eigendum vefsins til hamingju með góða byrjun.

Flaggskip pakkans er Fénast Reikningar og er sem fyrr segir frítt. Þá er á döfinni að smíða Fénast Skjáreikningar og Fénast Posi á næstu mánuðum.

Þróun á Norn var lögð niður undir vinnuheiti Nálgunar en höfundur þess – Guðjón E. Hreinberg – sem er annar eiganda Nálgunar hóf nýlega endurhönnun á þeirri hugmynd undir eigin nafni og nefnir það Fénast.

Norn var á sínum tíma hannað í Delphi forritun og sú smíði hefur að öllu leyti verið lögð niður. Fénast er skrifað frá grunni í Java og er það gert til að hægt sé að nota það jafnt í Macintosh, Windows eða Linux.

Grunnhönnun kerfanna hefur því verið endurskoðuð frá grunni og eiga því ekkert sameiginlegt utan markaðs hugmyndina sjálfa. Sú hugmynd gengur út á að hver sem er getur notað forritið frítt, en öll þjónusta við það sé á hálfvirði miðað við sambærileg forrit.Þá er ekkert vistarband þjónustusamninga.

Vefsíða Fénast er á www.fenast.is. Sími Guðjóns er 778-1296.

Kerfið þyrfti að leyfa hverjum notanda að skrá auglýsingar, eða greinar eftir atvikum, og að hver grein hefði aðalmynd og tiltekinn fjölda aukamynda. Notendur þyrftu að geta deilt auglýsingum sínum inn á Facebook og senda skilaboð sín á milli innan kerfisins.

Fljótlega sást að ekkert Open Source kerfi var á markaðnum sem hefði allar okkar kröfur en væri einnig einfalt í þróun, breytingum og notkun.

Því var valið að skrifa kerfið frá grunni, og það var gert.

Nú keyrir kerfið á hvolpar.is en hefur keyrt fleiri vefi Nálgunar um skeið. Þannig hefur kerfið verið þrælprófað og er til í tveim mismunandi útgáfum. Hægt er að prófa notkun kerfisins á hvolpar.is og einnig á braskogbrall.is og á steintak.is.

Vildum við geta leyft notendum að skrásetja unna tíma og tekið samantekt unninna stunda yfir í töflureikni og jafnvel yfir í launabókhald.

Þá vildum við geta geymt viðhengi s.s. hönnunarskjöl, saminga, grafík og raunar hvað sem er inni í kerfinu. Nauðsynlegt væri að kerfið væri aðgengilegt af netþjóni svo starfsmenn hefðu aðgang að kerfinu hvaðan sem væri.

Við prófuðum sjö Open Source kerfi. Sum þeirra voru flókin og önnur einföld.

Öll voru þau þannig forrituð að talsverð vinna yrði að breyta þeim ef upp kæmi sérþröf og við fundum raunar eitthvað að þeim öllum. Niðurstaðan var sú að gera okkar eigið, sem var unnið í tveim lotum. Fyrri lotan var unnin vorið 2011 og sú síðari sumarið 2012. Síðan þá höfum við notað kerfið fyrir okkar eigin verefnastjórnun.

Kerfið er uppsett á markviss.nalgun.is. Þú getur prófað þar flestar aðgerðir sem notendur hafa aðgang að. Einu aðgerðirnar sem ekki eru í boði eru þær sem aðeins kerfisstjórar ættu að sinna.

Vefurinn er samminn frá grunni og má nota kerfið – sem var nefnt Vefskinna – í samfélags og auglýsingavefi af ýmsu tagi. Þessi vefur er nokkuð vinsæll hvað snertir traffík enda á hann tryggjan og vaxandi notendahóp. Nokkuð er misjafnt hversu mikið hann er notaður í augýsingaskyni enda misjafnt hversu mikið er af gotum á landinu hverju sinni.

Frá upphafi hefur stefna vefsins verið sú að notendur hans byggi vefinn upp. Átt er við að við getum ekki slegið inn íslensk draumatákn úr draumabókum vegna höfundarréttar. Við fundum að vísu enskt hugtakasafn sem hefur að hluta verið þýtt á Íslensku og geta innskráðir notendur vefsins þýtt þessi hugtök að vild, eða bætt við hugtökum.

Þannig er allur vefurinn hugsaður sem samfélagsvefur. Þó hugmynd sem þessi virki ekki á Íslandi þá er vefurinn einn vinsælasti af okkar vefjum en hann er næstum eins vinsæll og spamadur.is sem er mikið heimsóttur af tryggum lesendahópi.

Notendur geta stofnað aðgang að vefnum og er það ókeypis. Aðgangi fylgir notendasvæði þar sem notendur geta geymt spadóma sína og safnað þeim saman. Hægt er að gera glósur við þessa spádóma og t.d. má safna þar inn talnaspeki allra sem meður þekkir.

Vefurinn hefur þrenn auglýsingsasvæði sem öll nýta Uglukerfi Nálgunar.

Kerfið er sér-forritað Í PHP og MySQL.